Zona e krijuesve

Shënim për veten, për vuajtësit e vërtetë dhe për shtirjet e ‘trimave’ të kohës tjetër

Nga: Vangjush Saro

Dita-ditës shfaqen, në shtyp e në rrjete, letrarë që na tregojnë se si kanë vuajtur ‘atëherë’, se si nuk botonin dot, sepse ‘vepra’ e tyre kishte ‘probleme’ ideologjike; mirëpo këta, me kurajo, e kapërcyen atë kohë, ato pengesa dhe sot… herë qaraviten e herë mburren, për çka unë u them se patën mjaft dekada të bënin ‘emër’ e të mos mbeteshin thjesht ca të mikluar nga mëhalla apo nga kolegët grafomanë…
Unë respektoj thellë ata që kanë vuajtur realisht, që u është hequr e drejta e botimit, që u kanë shkuar librat në karton, që kanë qenë në internim a burg për shkak të ideve të tyre apo të familjes, ata që u vranë, si askund në pjesën ‘socialiste’ të Evropës… Kurse ata që e mbiluajnë pozicionin e tyre ‘ideologjik’, më bëjnë për të qeshur… Ata janë groteskë.
Me këtë rast, po tregoj me thjeshtësi për librin tim me tregime satiro-humoristike “Në kërkim të studentit Mete”. (Sht. Botuese “Naim Frashëri”/ Tiranë, 1979.) Redaktori, ndaj të cilit jam i ftohtë, nuk i ngjis dot asnjë epitet - ishte dikush që ca krijues e mbajnë për ‘burrë të mirë’, më duket për atë e ka fjalën dhe Ismaili (Kadareja) në librin e tij të fundit - ai pra, ma ktheu librin duke më thënë se nuk do të shkruante (në përgjigjen zyrtare, për mua e për sht. botuese) që libri… ka probleme ideologjike, por… artistike. Dhe unë, me naivitet, i thashë: “Po ku janë këtu problemet ideologjike?” Sepse, me sinqeritet, unë kisha pakënaqësi ndaj kohës, por nuk më dukej se këto ishin formuluar dukshëm në krijimtarinë time të deriatëhershme.

Ja tregimi, titullin e të cilit mbante libri: “Një baba vjen të takojë të birin student dhe nuk e gjen dot. Në fakultet jo, në konvikt jo, te mensa jo, në ‘peshkopatë’ (një sallë studimi) jo. Babai sillet rrotull i dëshpëruar…”

Unë, pse të shitemi trima tani, nuk shikoja dhe nuk shikoj këtu ndonjë ‘shkarje ideologjike’, përkundrazi, tregimi stigmatizonte një student që e kishte kuptuar jetën në Tiranë si argëtim… E njëjta gjë mund të thuhet për tregimin “Çështje takti”, që nuk u përfshi në vëllim, edhe pse më pas librin e mori në dorë Ardian Klosi dhe u botua. (Ky tregim u publikua te “Nëntori”, falë Xhevair Spahiut dhe, më pas, në librin “Biri i ambasadorit”; viti ‘90, kur gjërat po shkonin duke u ‘zbutur’.) E vetmja ‘qëndresë’ e imja, është mospërfshirja në ‘humorin pozitiv’, ku shumëkush bëri ‘karrierë’ dhe ende me atë mburret…

Nëse do të gjeja ndonjë gjë të kësaj kohe që, në njëfarë mënyre, qortonte disi rrethanat, dhe u sulmua nga disa ‘demokratë’ të ardhshëm, është kinokomedia “Shkëlqim i përkohshëm”. (Regjisor: Albert Xholi/ Operator: Frederik Ivanaj/ Kompozitor: Ferdinand Murati) Por edhe asaj, në masë, tonet kritike ia shtoi regjisori.
(Për të interesuarit, kush mund ta gjejë kohën, po shtoj më poshtë tregimin “Çështje takti”, hequr nga libri “Në kërkim të studentit Mete” (1978) dhe botuar më pas në librin “Biri i ambasadorit”/ Sht. Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë 1990.

                          

Në foto: Kopertina e librit dhe… portreti im, një vizatim miqësor i kohëve të bashkëpunimit me revistën “Hosteni”.)

Çështje takti …

Tregim (1979/ 1990)

Në orën 9.00, unë duhej të ndodhesha në zyrën tuaj, shoku Mili. Për hir të së vërtetës, mund të them se rrallëherë thirrem me aq urgjencë, pa u lajmëruar që më parë. Edhe kur ka pasur të tilla raste, të ngutshme, gjithsesi më janë thënë arsyet pse më kërkoni, në mënyrë që të përgatitem dhe të di si e çfarë të flas. Por këtë herë, ju më thatë vetëm kaq: “Në orën 9.00, në zyrën time!” Në telefon, fraza tingëlloi çuditërisht e thatë, zemërake, dhe unë s’kisha si të mos shqetësohesha.
Duke menduar gjithnjë për takimin e ngutshëm, pakëz i trembur, futa në çantë ç’të mundesha: bllokun e shënimeve, planin mujor të institucionit, atë të temave studimore, disa konkluzione të mbledhjes më të fundit, raportin… Kështu, i përgatitur disi për ndonjë bisedë të gjatë pune, u nisa për tek ju. Gjatë gjithë rrugës, sërish mendoja për telefonatën tuaj, që njëfarësoj ma kishte prishur humorin… Ju e dini, pak kohë kam që ju njoh; por disa cilësi e, mbase edhe teka tuajat, i kam parasysh. Meqë ra fjala, unë e di shumë mirë se me çdonjërin nga vartësit që ju vjen në zyrë, ju flisni vetëm pasi të jeni ngritur në këmbë dhe pasi të kini mbështetur pëllëmbët e duarve në cepat e tryezës. Kjo më ka bërë përshtypje, se tregon për respektin me të cilin na prisni dhe na trajtoni… Pastaj, ajo shprehja juaj e preferuar ‘ti e di që unë…’ me të cilën gostitni bashkëbiseduesin gjatë gjithë bisedës, është gjithashtu një gjë e veçantë dhe mjaft interesante. Ti e di që unë… pra, ti dhe unë, domethënë ne dhe ju, shoku Mili… lidhja mes nesh, kjo shprehet qartë në ato pesë fjalë aq të dashura për ju.

E kështu pra, duke medituar këso, u gjenda përpara zyrës suaj. Pashë orën. Ishte aq sa duhej të ishte. Trokita dhe prita… Ja tek u ndodhëm më në fund përballë njëri-tjetrit.
-Ah, qënke ti?! Ulu!
Pas kësaj hyrjeje të ftohtë, ju u ngritët në këmbë; pastaj, duart në cepat e tryezës… Këtë unë e kisha parashikuar.
-Bëre mirë që erdhe në kohë - vazhduat ju. - Ti e di që unë e vlerësoj korrektesën.
Unë buzëqesha, sepse edhe këtë e kisha parashikuar.
-As më thua, ç’bëhet atje ju? - më pyetët pastaj krejt papritur dhe me një zemërim të dukshëm.
Këtë unë nuk e kisha parashikuar. Pyetja ishte e çuditshme. E thjeshtë dhe e koklavitur njëherësh. Koklavitja qëndronte pikërisht në thjeshtësinë e saj. T’ju flisja konkretisht dhe me termat e duhur se për çfarë është i destinuar institucioni ku unë punoj, ku ne punojmë, mbase edhe për disa arritje të tij, kjo më dukej pa vend. Ju dini po aq sa edhe unë. T’ju thosha që përgjithësisht punët na shkonin mirë, kjo mund të tingëllonte si mburrje. Kështu, e gjeta të udhës të heshtja. Dhe ashtu bëra. Mirëpo ju u nxehët:

-Ç’më shikon ashtu? Ti e di që unë… kërkoj përgjigje të shkathta dhe të shpejta… Mos më ndërprit! Ti e di që unë bëhem keq kur ma ndërpresin fjalën…
Përsëritjen e shprehjes suaj të preferuar ‘Ti e di që unë…’ e kisha parashikuar të paktën dhjetë herë… Prandaj prapë vendosa të heshtja dhe të dëgjoja.
-Atje… atje ke njerëz të paedukuar ti - vazhduat ju, gjithnjë i ngrysur. - Më vjen keq, por kjo është kështu siç them unë dhe s’e luan as topi. Ti e di që unë jam njeri i drejtë. - Këtu, zëri juaj u zbut disi. Por pastaj, befas, prapë zyra bubulliu - Pa më thuaj, si duhet të punojmë për formimin e njerëzve, për edukimin e tyre?
Paskëtaj, shoku Mili, unë u gjenda vërtet i hutuar. Doja të flisja, por nuk flisja dot. Por po shtrydhja mendjen të kuptoja frazat tuaja të çuditshme dhe, më falni, disi të çoroditura. Situata në të cilën ndodhesha, nuk ishte për t’u lakmuar. Më në fund, e hapa gojën:
-Tani, shoku Mili… Ne, tani…
Ju më bëtë shenjë ta qepja (gojën) dhe ndezët një cigare. Po prisja. Por ju më shpëtuat më në fund nga kjo gjendje torturuese. Filluat të më shpjegonit, fill e për pe, çfarë kishte ndodhur dhe përse gjendesha aty.

Ai Luan Verça është njeri i paedukuar! Thatë ju. Unë, ndoshta ju kujtohet shoku Mili, u përpoqa të kundërshtoja, por ishte e pamundur. Siç dukej, këtej e tutje do të fisnit vetëm ju… Po po, i paedukuar është. Nuk është? Mos më ndërprit! Ti e di që unë gjithnjë i kam respektuar vartësit. Por ama, si këmbët e dhisë nuk do të bëhemi. Mos folë! Isha te orëndreqësi. Kisha shkuar për një meremetim të vogël. Atje ishte edhe ai Vërça juaj. Luani. Kapadaiu! Sytë nuk m’i hodhi. Dhe ai rrinte ulur, unë mbeta në këmbë… Më fal! Ti e di që unë jam njeri i thjeshtë. S’e kam për gjë të rri e të pres në këmbë. Por ka ca norma. Dhe unë s’mund të rri indiferent ndaj sjelljes harbute të kolegut tuaj. Ai e la eprorin në këmbë dhe vetë kapardisej atje si maçoku në thekër. Mos qesh! Kjo është për të qarë. Prandaj të kam thirrur. Puna me njerëzit është… Ehë! Kërkoj që… që…
Bisedës i erdhi fundi. Kështu, apo jo? Unë ju dhashë dorën, dhe ju premtova se do ta thërrisja menjëherë Luan Vërçën. Ashtu edhe veprova, shoku Mili. Dhe kisha vendosur ta qortoja. Shkaktari i këtyre andrrallave tuaja, erdhi menjëherë. Ia fillova… Por nuk munda. S’m’u dha rasti. Ai më la pa mend, shoku Mili. Më tha se nuk ndjente asnjëlloj përgjegjësie për çfarë kishte ndodhur. Po. Më tha se ju, në rrugë e kudo qofshi, nuk e përshëndetni asnjëherë… megjithëse, siç del edhe prej bisedave tona, e njihni shumë mirë. Ai më tha… se ju i mbani sytë përpjetë, sikur numëroni dallëndyshet që solli pranvera…

Nuk mund ta qortoja, shoku Mili. Më kuptoni, ju lutem. Që në zyrë doja t’ju thosha se ai është një djalë i mbarë. Por është edhe shumë krenar e, nganjëherë, ndoshta i mungon takti. Se mos vetëm atij… Si t’jua shpjegoj, shoku Mili… Ju e kuptoni pozitën time. Është çështje takti…