Kulturë

Ideja e popullit të zgjedhur - Nga Dr. Ernest Nasto

  • Published in Kulturë

Cikël shkrimesh mbi historinë, politikën dhe kulturën e SHBA

Dr. Ernest Nasto është ekonomist dhe studiues i politikës amerikane, me banim në Michigan. Ai ka kryer studimet e larta në Fakultetin e Ekonomisë të Universitetit të Tiranës dhe ka nisur karrierën e tij profesionale në po atë fakultet si pedagog i Ekonomisë e Financave Ndërkombëtare. Më vonë ka vazhduar studimet doktorale në Francë duke qenë njëkohësisht edhe pedagog në Institutin e Studimeve Politike, në Aix-en-Provence. Prej vitit 1997, Dr. Nasto jeton në Shtetet e Bashkuara dhe ka kaluar në sektorin privat, por duke ruajtur interes e pasion të veçantë për studimin e historisë, politikës dhe ekonomisë amerikane. Ai është përqendruar sidomos në aspektet e ndikimit të besimit kristian në këto fusha, duke zhvilluar një numër leksionesh të hapura rreth kësaj teme në universitete te ndryshme të Shqipërisë e Kosovës, e duke qenë i pranishëm edhe me mjaft artikuj e intervista në mediat shqiptare.

Ndikimi në fjalë doli edhe një herë forcërisht në pah në zgjedhjet presidenciale të vitit 2016 me fitoren jokonvencionale të kandidatit po aq jokonvencional Donald Trump. Kjo fitore ishte dëshmi e rolit të fuqishëm të grupimit të njohur si e Djathta Fetare (Religious Right) në skenën politike amerikane. Një rol i tillë përbën një dukuri me rrënjë të thella historike, por gjithashtu edhe një veçori të spikatur amerikane në krahasim me Kanadanë dhe me vendet e tjera të zhvilluara të Perëndimit.

Në këtë kuadër, FlasShqip.ca do të nxjerrë në vazhdim një seri artikujsh nga Dr. Nasto, bazuar kryesisht tek libri i tij ''Një komb nën Zotin - besimi fetar dhe politika në Shtetet e Bashkuara'', botim i Institutit Shqiptar për Marrëdhënie Ndërkombëtare (AIIS).  Do të shtjellohen fillimisht idetë historike më themelore të ndërgjegjes kombëtare amerikane, e sidomos roli i besimit kristian në mbrujtjen e tyre, për të vazhduar pastaj me pasqyrimin e këtyre ideve bazë në politikat konkrete të kohës moderne nga ana e SHBA.

Shpresojmë që materialet t'u shërbejnë lexuesve tanë dhe komunitetit shqiptaro-kanadez në përgjithësi për një njohje më të mirë të historisë dhe kulturës së fqinjit tonë jugor, njëkohësisht aleatit e partnerit tonë kryesor si edhe superfuqisë së sotme botërore.

***

Karakteristikë e ideve themelore të ndërgjegjes kombëtare amerikane është ndikimi i tyre i dukshëm nga besimi kristian, dhe më e vjetra e më historikja e këtyre ideve është ajo e kombit, apo popullit, “të zgjedhur”. Kjo nënkupton se Zoti e ka zgjedhur Amerikën dhe popullin e saj ndërmjet tërë popujve të botës për të qenë shembull i besimit kristian e për ta përçuar atë tek të tjerët, duke bërë të mundur kështu realizimin e mbretërisë së Zotit në tokë. Një term që përdoret shpesh në këtë kontekst është ai i “veçanësisë (exceptionalism) amerikane”, por kjo e zbeh disi origjinën besimtare të këtij vizioni. Kjo sepse është një gjë ta konsiderosh Amerikën si të veçantë në po atë kuptim që edhe popuj të tjerë e quajnë veten të veçantë, por është diçka e ndryshme ta quash popullin tënd të veçantë për arsye të një zgjedhjeje të posaçme hyjnore, për një mision të përcaktuar.

Rrënjët më të lashta të koncepteve të “zgjedhjes” e të “popullit të zgjedhur” gjenden në shkrimin e shenjtë të hebrejve, Dhiatën e Vjetër, ku tregohet se Zoti i zgjodhi hebrejtë “midis gjithë popujve të tjerë në fytyrë të dheut” sipas besëlidhjes që kish bërë me të parët e tyre kur i çliroi nga skllavëria egjiptiane. Kjo ide e zgjedhjes hyjnore u përdor fuqimisht nga predikues të ndryshëm protestantë gjatë Reformës* në Europë (1517-1648), me një përhapje të gjerë sidomos në Angli pasi mbreti Henry VIII e shkëputi vendin nga Kisha Katolike Romane dhe krijoi Kishën Kombëtare Anglikane.

Me Biblën tashmë të përkthyer në anglisht, një numër predikuesish u tërhoqën veçanërisht nga tema e besëlidhjes, apo marrëveshjes së Zotit me popullin e zgjedhur prej tij. Besëlidhja përshkruhet në librin biblik të Ligjit të Ripërtërirë, me bekime të shumta nëse populli i mbetej besnik Zotit, por me mallkime e katastrofa edhe më të shumta në rast mosbindjeje. Sipas predikuesve në fjalë, kjo besëlidhje përbënte thelbin e krejt sagës biblike, dhe s’u përkiste vetëm hebrejve të lashtë, por Zoti kishte bërë një të tillë edhe me Anglinë e kohës. Kjo e fundit kish vazhduar me kokëfortësi në rrugën e mëkatit, prandaj e vetmja rrugë shpëtimi nga zemërimi i afër hyjnor ishte pendesa e thellë. Kështu, me kohë, koncepti që Anglia ishte njëfarësoj një komb i zgjedhur, dhe në besëlidhje të posaçme me Zotin, zuri rrënjë të thella në botëkuptimin e bashkëkohësve.

Ndërkaq disa besimtarë radikalë, të cilët u njohën me nofkën “puritanë”, filluan të kërkonin spastrimin e Kishës së re Anglikane nga mbeturinat e praktikave katolike dhe restaurimin e besimit kristian origjinal, gjithmonë sipas teologjisë së besëlidhjes. Me bindjen se rënia e mallkimit të Zotit mbi Anglinë ishte tek dera, një grup i madh prej tyre u shpërngulën fillimisht në Hollandë, prej ku morën më pas vendimin historik të kapërcimit të Atlantikut më 1620, zanafillë e ngulimeve të para në Amerikë, në territorin e shtetit të sotëm Massachusetts.

Shpresa e puritanëve ishte që në tokat e virgjëra amerikane të ngrinin kishën e pastër që ëndërronin, bazuar tek Dhiata e Re, e ashtu ta përdornin si model për bashkatdhetarët e lënë pas, në një përpjekje të fundit për ta shpëtuar Anglinë nga zemërimi hyjnor. Ngulimet mundën të mbijetonin, por me kohë kolonistët panë se kisha në tokën mëmë s'po pendohej e s'po e ndiqte shembullin e tyre.  Kështu ata zunë të mendonin se ishin të vetmit që kishin restauruar kishën e hershme, dhe qëndronin të vetëm përballë tërë botës në besnikërinë e tyre ndaj Zotit. Pas kësaj s’mbetej veç një hap për ta konsideruar veten si populli i zgjedhur prej tij.

Këto ishin pra fillesat e përdorimit të idesë së “popullit të zgjedhur” në shoqërinë e kulturën anglo-saksone, përkatësisht atë amerikane.

Besimtarët anglezë kishin hequr prej kohësh paralele ndërmjet Anglisë dhe Izraelit të lashtë, por me ardhjen në Botën e Re, këto paralele iu dukën atyre fare të qarta. Nëse dikur Zoti i kishte çliruar hebrejtë duke u prirë në ikjen e tyre nga Egjipti përmes Detit të Kuq për në “tokën e premtuar”, e njëjta gjë ishte përsëritur me puritanët në ikjen e tyre nga Anglia e korruptuar, përmes Atlantikut, për në një tokë tjetër të premtuar. Anglia barazohej pra me Egjiptin, Atlantiku me Detin e Kuq, tokat e Amerikës me tokën e premtuar biblike, ndërsa vetë puritanët me popullin e Izraelit.

Megjithë problemet e shumta të shkaktuara nga një vizion i tillë, sidomos në marrëdhëniet me fiset indiane, ky formulim bindës i historisë së tyre nga ana e puritanëve bëri që ideja e “popullit të zgjedhur” të vazhdonte të përhapej duke u bërë me kohë e gjithëpranishme në imagjinatën e amerikanëve dhe pjesë e pandashme e ndërgjegjes së tyre kombëtare.

Dëshmia më kuptimplotë e suksesit të kësaj ideje është fakti që ajo ka patur vend qendror në mendimin politik amerikan në çaste kritike të historisë së vendit dhe është përqafuar hapur nga pothuaj të gjitha palët e angazhuara. Kështu në retorikën patriotike gjatë Revolucionit e Luftës për pavarësi në vitet 1765-1783, amerikanët paraqiteshin si popull i zgjedhur, si “Izraeli i ri i Zotit”. Për përkrahësit e pavarësisë kauza e tyre ishte hyjnore, e drejtë, dhe kauzë madhore e krejt racës njerëzore. Ndërkaq për besnikët jo të pakët ndaj kurorës angleze (loyalists), të cilët u larguan në masë drejt provincave kanadeze, lufta revolucionare ishte ndëshkimi i merituar hyjnor ndaj kolonive për mëkatet e tyre. Të dyja këto perspektiva, megjithëse të kundërta për sa i përket konfliktit me Anglinë, ishin kësisoj dakort në konceptimin e kolonive amerikane si populli i zgjedhur i asaj kohe.

Edhe gjatë Luftës Civile të viteve1861-1865, të dyja palët, Veriu ashtu si Jugu, shikonin tek vetja bijtë e Izraelit përpara Detit të Kuq tek ndiqeshin nga ushtria e faraonit egjiptian, dhe ndryshimi ishte vetëm tek rolet që luante secila palë. Për Veriun faraoni ishte institucioni çnjerëzor i skllavërisë dhe përçarja e vendit prej saj, ndërsa Deti i Kuq vetë lufta e përgjakshme që kishin përpara. Por për Jugun faraoni ishte presidenti i urryer Abraham Lincoln që s’i lejonte jugorët të largoheshin prej Shteteve të Bashkuara në paqe.

Një shembull tjetër i forcës së kësaj ideje është edhe qëndrimi i pakicës zezake ndaj saj duke pasur parasysh nevojën për të mbijetuar në një kulturë të huaj dhe armiqësore. Ata përpunuan një lloj identifikimi me Izraelin historik, por ndryshe nga të bardhët që e shikonin veten si hebrejtë në tokën e premtuar, pra pasi i kishin shpëtuar zgjedhës egjiptiane, popullsia zezake e krahasonte veten me Izraelin ende në skllavëri. Vendin e Egjiptit në ndërgjegjen e tyre e zunë gradualisht shtetet e Jugut, me sistemin skllavopronar të plantacioneve, ndërsa Veriu shihej si toka e premtuar. Po ashtu drejtuesit e revoltave të tyre të herëpasherëshme krahasoheshin rëndom me Mojsiun e Biblës, udhëheqësin e izraelitëve në ikjen nga Egjipti.

Ky konceptim nga ana e pakicës me ngjyrë vazhdoi edhe më vonë, sidomos gjatë lëvizjes për të drejtat qytetare në vitet ’60 të shekullit të kaluar. Udhëheqësi i asaj lëvizjeje, Martin Luther King, në fjalimin e fundit një natë para vrasjes më 1968, identifikoi qartë, dhe në mënyrë profetike, veten e tij me Mojsiun dhe audiencën e tij zezake me izraelitët e lashtë. “Zoti, tha ai, më ka lejuar të ngjitem në majë të malit, dhe prej atje e kam parë me sytë e mi tokën e premtuar. Ndoshta s’do të jem me ju në çastin e madh të arritjes atje. Por sonte po ju them që të jeni të sigurt që ne, si popull, do ta arrijmë tokën e premtuar.”

Ndërkaq rasti i spikatur i presidentit Lincoln gjatë Luftës Civile që përmendëm, ofron një shembull tejet interesant të një shtetari që u ndesh ballazi me efektet e idesë së “popullit të zgjedhur” dhe ja doli të orientohet në mënyrë origjinale, me pasoja të ndjeshme për historinë e mëvonshme. Në fjalimin e tij të dytë inaugural në mars 1865, Lincoln iu drejtua bashkatdhetarëve të tij, si të Veriut edhe të Jugut, në një kohë kur fundi i luftës ishte pranë, por duke evituar çdo notë euforie e triumfalizmi në atë krizë ekzistenciale kulmore të historisë amerikane. Sipas tij, të thuash se kombi apo kauza jote gëzojnë përkrahjen hyjnore është edhe arrogancë e skajshme, edhe injorim i gjykimit të drejtë të Zotit mbi çdo pretendim njerëzor, bile edhe mbi vetë pretendimin e qenies popull i zgjedhur. “Të dy palët, theksoi presidenti, lexojnë të njëjtën Bibël e i luten të njëjtit Zot, dhe secila kërkon ndihmën e tij për kauzën e saj…. Është e pamundur që lutjet e të dyja palëve të plotësohen, e në fakt lutjet e asnjërës s’kanë marrë përgjigje të plotë. Zoti i gjithëfuqishëm ka qëllimet e veta.”

Ishte pikërisht një kuptim i tillë modest i besëlidhjes, pra që qëllimet e Zotit s’mund të dihen nga njerëzit, që e shtynte Lincoln të mos lutej thjesht për fitoren e Veriut, palës “së tij”, por vetëm që i gjithë vendi të shpëtonte sa më parë nga “mallkimi i rëndë i luftës”. Haptazi në kundërshtim me arrogancën e vetësigurinë e secilës palë ndërluftuese, Lincoln flet si president i të gjithë amerikanëve dhe e shikon luftën si mallkim të drejtë hyjnor mbi një popull mëkatar në të dy anët e kufirit Veri-Jug.

Nga sa thamë më lart del qartë se koncepti i popullit të zgjedhur ka pasur ndikim të ndjeshëm, por edhe kompleks, në historinë dhe ndërgjegjen kombëtare amerikane, duke qenë shtysë për qëllime fisnike kur i është referuar besëlidhjes në kuptimin biblik, pra si përgjegjësi e shembull ndaj të tjerëve. Por në disa raste ideja është përkufizuar në terma të privilegjit e të dominimit, duke u kthyer kësisoj në pengesë për vënien në jetë të premtimit aq solemn të kredos amerikane se të gjithë njerëzit “janë krijuar të barabartë dhe janë pajisur prej Krijuesit me disa të drejta të patjetërsueshme, midis të cilave janë jeta, liria dhe kërkimi i lumturisë”. Për këtë arsye aspekte të ndryshme të kësaj ideje janë kritikuar jo vetëm nga popullsia me ngjyrë, por edhe nga përfaqësues të shquar të elitës së bardhë, si senatori J. Fulbright i cili thoshte se amerikanët s’janë të zgjedhurit e Zotit për ndonjë mision të veçantë, por vetëm “një nga degët më fatlume të njerëzimit, të pajisur prej Krijuesit me të njëjtën aftësi për të bërë mirë ose keq ashtu si pjesa tjetër e qenieve njerëzore.”

Megjithë paralajmërimet e personaliteteve si Lincoln, King apo Fulbright, ideja se Zoti e ka zgjedhur Amerikën për të qenë kombi i tij i favorizuar e për të sunduar mbi të tjerët është paraqitur jo rrallë si e qartë dhe e padiskutueshme. Ndërthurja e saj me ide të tjera themelore që do të shohim në vijim, do të na sqarojë më mirë arsyet e jetëgjatësisë së “popullit të zgjedhur” dhe ndikimit të vazhdueshëm të këtij konceptimi.

*Reforma ishte një lëvizje e gjerë për ndryshime në gjirin e besimit kristian në Europën Perëndimore në vitet 1517-1648, e drejtuar kryesisht kundër monopolit të Kishës Katolike Romane. Me pasojat e thella në teologji, në organizimin e kishës, dhe në të gjitha aspektet kryesore të shoqërisë e kulturës europiane, ajo çoi në lindjen e protestantizmit si dega e tretë madhore e besimit kristian (pas katolicizmit e ortodoksisë) dhe me shkëputjen e kishave të një sërë vendeve, si Gjermania, Anglia, Zvicra, Holanda e Vendet Nordike, nga Kisha Katolike.