Letërsi

Enigma - Tregim nga Artan Fuga

(nga libri "Njerëzit vdesin të premten", PAPIRUS)

Ishte një mbrëmje e acartë dimri. Në ajër ndihej një i ftohtë i thatë, i pashoqëruar me zhurmat dhe erërat karakteristike të stinës. Ajo që më shfaqej përpara syve i ngjante një pamjeje televizive pa zë. Një dorë gjigande kishte vërtitur drejt minimumit burmën e zërit të universit. Një heshtje e lemerishme dukej sikur kishte përfshirë gjithësinë. Ngrita kokën dhe pashë yjet lart në qiell që vezullonin me një ndriçim kokëfortë, të pandryshuar prej miliona vitesh. Në fakt asgjë tjetër veç të ftohtit therës nuk të kujtonte se ishte dimër.

Dimër hileqar - thashë me vete.

Heshtja e natës së ftohtë ishte shurdhuese. Veshët e mi kërkonin një zhurmë të zakonshme sikur donin të më bindnin se ndodhesha megjithatë në një mje¬dis real. Më dukej se isha duke shëtitur në një botë virtuale. Ndofta kjo ishte arsyeja pse acari i asaj nate, tek kthehesha i drobitur nga puna për në shtëpi, më dukej krejt miste¬rioz, fare pa shkak, i pakuptimtë. Por, perceptimi i reales nuk më kishte braktisur tërësisht. Pas një përpjekjeje të vullnetshme, pas një përqendrimi disa sekondash, i sillja vetes argumente gjysmë të pandërgjegjshme, qetësuese, duke i thënë se acari i asaj nate, i atyre ditëve, ishte tërësisht i natyrshëm.

Ndihesha i lodhur.

Sapo kisha zbritur nga autobusi i linjës Kinostudio–Kombinat në atë orë të vonët dhe me hapa jo shumë të shpejtë po drejtohesha për në shtëpi. Këpucët, nën peshën shtypëse të këmbëve, trokisnin nëpër pllakat e trotuarit të mesit të Bulevardit. Tak, tak, tak. Këto goditje ngjiteshin lart deri në ndërgjegjen time dhe, duke u tjetërsuar, i jepnin ritëm një diçkaje tjetër që më trokiste fort në mendje:

ç’është ky acar,

ç’është ky acar,

ç’është ky acar?

Një mjegullnajë enigme ma kishte mbështjellë trupin përreth palltos së murrme me jakë të ngritur. Jaka e ngritur më shumë më mbronte prej enigmës heshtjemadhe sesa prej të ftohtit. Pak të lëvizja qafën apo të nxirrja duart nga xhepat e palltos dhe mjegullnaja e bardhë, e ftohtë, e huaj, më prekte mprehtazi lëkurën dhe mijëra gjilpërat e saj më nguleshin gjithandej.

Pyesja veten se nga më vinte kjo ndjenjë misteri. Ndofta ajo nuk kishte të bënte aspak me motin. Po të kishte qenë verë, ndofta po aq enigmatik do të më ishin dukur deti, rëra, gjelbërimi i arave, vaji i makinave derdhur nëpër rrugët e qytetit, plehrat e pambledhura nëpër cepat e rrugicave, qentë që shëtisin duke kërkuar mbeturina ush¬qimesh nëpër kazanë të rrokullisur në trotuare, gjithçka e zakonshme deri në mërzi. Me aq sa arrija të arsyetoja, puna dukej të ishte më e thellë. Atë natë dimri më dukej se i gjithë qyteti ishte mbështjellë me një vello të trashë enigme e misteri.

Shenjat ishin dhënë që nga sezoni i verës. Pritej të ndodhte diçka që do ta rrokulliste rregullin e deriatëhershëm të gjërave në qytet. Për disa javë rresht, ishin shfaqur në mes të vapës së korrikut ushtarë të paarmatosur, shpesh të ulur në mënyrë të çrregullt mbi bordurat e trotuareve. Mbanin në duar ca si kazma a lopata xheniere. Ushtarë me lopata e kazma nëpër rrugë e bulevarde! S’merrej vesh se çfarë ishin: çeta vullnetare rezervistësh kooperativistë apo reparte xheniere? Po ta shikonte dikush këtë pamje në një fotografi të veçuar, me siguri do të thoshte: Qyteti juaj diçka po zien e po përzien me këto kazma e lopata.

Heshtja pezull dhe e kudondodhur e asaj nate dimri paralajmëronte diçka. Prej kohësh, shenja të ndryshme tërhiqnin vëmendjen e njerëzve për atë diçkanë që do të ndodhte. Këtë paralajmërim fat-thënës s’ishte vështirë ta lexoje gjithandej në sytë e njerëzve me shikim pakëz të ndrojtur, dyshimtar, të shpërqendruar, të turbullt dhe me një shprehje hutimi lemerisës.

Enigma gërthitëse shtrihej në raftet thuajse të boshatisura të dyqaneve të ushqimeve dhe të bukës. “Oriz enigmatik”, “sheqer misterioz”, “kafe tragjike”, “bukë e pakuptimtë”, më dukej se lexoja në tabelat prej kartoni të vendosura sipër vitrinave të dyqaneve. Disa reklama të shkëputura, të ndriçuara nga një dritë e zbehtë elektriku, herë fashiteshin e herë ndriçonin me një forcë vezulluese. Fikeshin e ndizeshin si nën efektin e ndonjë llambe misterioze. Diçka fikej e ndizej në ndërgjegjen time.

Oriz – mister,

sheqer – enigmatik,

kafe – dramë.

Enigma paralajmëruese vërtitej si një vorbull ere, si një rrymë e ftohtë ajri që sapo gjen të çara në parvazin e dritares, vrullshëm, bëhej e pranishme në dhomë, tek berberi, në poliklinikat e lagjeve, nëpër fjetoret e kazermave ushtarake, nëpër dhoma konviktesh, gjithandej ku dritaret si rregull nuk puthiten mirë. Në qebaptoret private që sapo ishin rihapur pas tridhjetë vjet ndalimi e harrese, njerëzit shkonin më shumë për t’u bindur se ato ishin rihapur sesa për të pirë ndonjë gotë birrë a ngrënë ndonjë qofte skare. Në këto qebaptore vrundulli i ajrit të ftohtit dukej se krijonte efektet edhe më të çuditshme. Atje, ajo bashkohej në formën e një pështjelljeje ciklonike duke u përzierë me tymin e duhanit, me erën e trupave të djersitur të klientëve, me duhmat e alkoolit dhe me aromën e mishit të pjekur që përcëllohej mbi skarën e nxehtë. Reja e tymit të bardhë që ngrihej mbi skarën inkandeshente sa herë që mbi të vendosej mishi i grirë i qofteve ose brinja e një bërxolle, vërtitej si shtëllungë mbi kokat e njerëzve dhe, sapo hapej dera e lokalit, dilte jashtë duke u bashkuar me atmosferën e ftohtë enigmatike të qytetit. Ndonjëherë klientët e trullosur ngapak prej avujve të alkoolit e ndiqnin me sy renë e bardhë teksa shkiste zhdërvjelltazi nëpër hapësirën e krijuar nga dera e hapur duke dalë në hapësirën e gjerë. E përfytyronin si një shpirt të materializuar në një vrull ajri të bardhë që vërtitej mundimshëm mbi kokat e të gjithëve, pa gjetur prehje, e përplasej rënkueshëm nëpër dyert e mbyllura e të rënda të bankave, të kryeministrisë, të komiteteve të partisë, pa mundur të hynte dot atje.

I gjithë qyteti priste dhe nxitonte. Diçka ndihej se do të ndodhte. Shqetësimi vërtitej si makth i rëndë edhe përreth përfaqësive të huaja diplomatike. Ai sikur u shtua edhe më tepër atëherë kur rreth tyre u ngritën gardhe gjigande kangjellash shumë të larta e me maja të mprehta hekuri të kthyera nga jashtë. Shqetësimi mbarëqytetas turbullonte ndjesinë e përmasave të kohës dhe të hapësirës së banorëve. Para disa ditësh, një miku im i vjetër, pedagog në degën e kimisë të Fakultetit të Shkencave të Natyrës, pak i çakërdisur në përjetimet e veta imagjinare, më pati thënë: “Gardhi kështjellor rreth përfaqësive të huaja më krijon idenë e reaksioneve kimike të kthyeshme. Herë-herë më duket se turmat e egërsuara nga jashtë do të turren duke u ridyndur në oborret e selive diplomatike e herë-herë më krijohet përfytyrimi i kundërt dhe shoh në imagjinatë masa njerëzish me në krye diplomatë të huaj duke marrë vrull nga brenda oborreve, që hipin nëpër kangjella për t’u dyndur pastaj nëpër rrugët e qytetit. Jam i sëmurë, thoshte, nuk më zë gjumi i natës, sepse vazhdimisht më përsëritet i njëjti imazh, njerëz që kapërcejnë kangjellat për të hyrë në oborret e përfaqësive të huaja dhe pastaj, më pas, njerëz të veshur me kostume të zeza, me papijonë në vend të kravatave, me çanta lëkure në duar, u thërrasin turmave që ndodhen brenda selive duke i nxitur për të kapërcyer kangjellat e për t’u derdhur nëpër rrugë. Një lëvizje e kthyeshme që përsëritet mundimshëm në gjendjen e paragjumit dhe që nuk më lë të mbyll sy.”

Me këto mendime në kokë ecja për në shtëpi ndërsa rreth meje gjithçka dukej në fakt e qetë. Aty – këtu, pak njerëz nxitonin për të kryer punët e fundit përpara se të mbylleshin në shtëpitë e tyre për të ngrënë darkë, për të ndjekur emisionet e fundit të lajmeve apo thjesht për të fjetur. Dritaret e ndërtesave të banimit anës rrugës, ndo¬nëse thuajse të gjitha të ndriçuara, s’përcillnin asnjë tingull jashtë atë natë dimri. Brenda banesave qytetare dukej se luhej një film pa zë, ose me zë të mekur, më shumë një pëshpëritje, një pëshpësh masiv sesa një zë i vërtetë.

Dyqanet, lokalet e ndërmarrjes së riparim-shërbimeve, libraritë, shtëpitë e rinisë, WC-të e qytetit ishin të gjitha të mbyllura dhe nuk jepnin asnjë shenjë jete. Nga kupa e Qiellit drejt Tokës s’ndihej të vinte asnjë sinjal. As nga thellësitë e nëntokës drejt kores së saj. Asgjë nuk pipëtinte nën dhè e mbi dhè. Dëgjoja shurdhazi vetëm hapat e mia:

Tak. Tak.

Ç’është ky acar? Ç’është ky mister?

Aq shumë më kishin mbuluar këto mendime saqë e gjithë qetësia e ftohtë mbrëmësore më dukej e shtirur. Koka më ziente. Në sytë e lodhur nga puna e tejzgjatur mbi projektet e ndërtimit të spitalit të ri të qytetit, figurat kishin një qëndrueshmëri krejt të brishtë. Trotuaret me vallëzonin sa nga një kënd i rrugës në tjetrin. Vitrinat e dyqaneve sikur zhvendoseshin në mënyrë fare të çrregullt duke u zëvendësuar në mënyrë kaotike nga njëra-tjetra. Nën tabelën “Farmaci” shihja vitrinat e një lokali berberësh, nën atë që shkruhej “Librari” shihja vitrina ku ekspozoheshin modele rrobash të gatshme, nën tabelën “Mish” shihja rafte buke të zezë. Ndërsa syri qarkullonte në mënyrë kaotike pamjen vizuale, veshët në sinkron më riprodhonin zhurma bashkëshoqëruese: britma njerëzish, kërkëllitje xhamash të thyer, uturima mbytëse gurësh që godisnin s’di se ku, dhe si material unifikues, i pranishëm si një sfond në të gjitha zhurmat e tjera, ndihej ulërima gërvishtëse e me kuje e makinave të policisë.

Çdo dhjetë a pesëmbëdhjetë hapa tundja kokën, si për të shkundur pikat e ujit që mbesin mbi flokë e në fytyrë pasi del nga deti, dhe zhurmat për çudi pushonin. Pushonin për të rifilluar përsëri. “O Zot, sa i lodhur jam, - thashë me vete, ndoshta për të kushedisatën herë. - S’do të prek asgjë për darkë, veç kamomilit të përnatshëm dhe do të fle.”

Ndërkaq zhurmat rifilluan. M’u duk se dëgjova të shtëna armësh, në fillim një e nga një dhe pastaj me breshëri, më pas dëgjova shpërthimin e një bombe, e në fund, dy-tri shpërthime të forta e të njëpasnjëshme. Pas disa sekondash, në drejtimin nga po ecja, në qiellin e errët, pas disa pallatesh, pashë një ndriçues në formë fishekzjarri t’i vërsulej hapësirës me aq vrull sa dukej sikur nuk do të ndalej më kurrë dhe do të shkonte drejt për t’u bashkuar me yjet e asaj nate të qelqtë dimri. Por, shpejt, ndriçuesi fishekzjarr duket se u lodh, bëri një trajektore duke lënë pas një vijë tymi të bardhë, u këput në pikën më të lartë dhe u lëshua drejt Tokës duke e bërë dritë vendin përqark. Më pas, nga po ai drejtim, u shfaqën shtëllunga tymi të zi, madje, arrita të shihja edhe gjuhët e një flake të madhe që lëpinte errësirën. Çudi, i thashë vetes. Më parë, përfytyrimet imagjinare i krijonte syri kurse veshi formonte vetëm zhurmat bashkëshoqëruese. Ndërsa tani po ndodhte e kundërta; veshi më dha sinjalin e parë, ndërsa sytë, më pas, plotësuan tablonë, duke riprodhuar pamjen shpjeguese. “Përse ky ndryshim?” – e pyeta veten.

Tunda kokën si më parë, duke shpresuar se gjithçka do të fashitej, por më kot. Breshëritë u shtuan dhe shtëllungat e tymit u përhapën gjithnjë e më tepër në të gjitha drejtimet. “Plasi me të vërtetë këtë radhë.” - thashë tani me zë të lartë. “Duhet të jetë e vërtetë kësaj radhe.” Instinktivisht, pa iu shmangur rrezikut, u drejtova për andej nga enigma po më thërriste në mënyrë provokuese duke më bërë shenja me anën e ndriçuesit-fishekzjarr, i cili më dha sinjalin e parë lart në ajër duke më ftuar të afrohesha dhe më treguar drejtimin se ku po ndodhte ajo që pritej të shpërthente prej javësh të tëra. U drejtova pra andej nga po bëhej batërdia me një ndjenjë të përzier ankthi, kureshtjeje dhe ndrojtjeje. Vura re se hapat i kisha nxituar e bashkë me to edhe frymëmarrjen. Palltoja e murrme më pengonte të ecja më shpejt prandaj e shkopsita dhe i mbaja të hapura dy kindat e saj për t’i lënë këmbët të shpenguara për të më çuar atje ku diçka po ndodhte.

Befas, sikur të ishin hapur në çast dyert e kinemasë së vjetër të qytetit që ndodhej aty rrotull, një turmë e madhe njerëzish u lëshua në Bulevard dhe mori të ecte në po atë drejtim nga isha duke shkuar edhe unë. “Po këta nga dolën kështu si mizat e dheut?” – pyeta veten i habitur. Dhe vërtet, njerëzit dilnin si hije një e nga një apo nga dy-tre së bashku prej hyrjeve të errëta të shkallëve të ndërtesave të banimit sikur dilnin nga disa gojë të mëdha, të nxirosura, me dhëmbë të rënë, ndjesi që e krijonin shkallaret e thyera nga vjetërsia e përdorimit. Pastaj hijet më dukeshin si ushtarë që zbarkojnë si mizë lisi nga barku stërmadh i një avioni gjigand transportues, i ulur papritmas në një aeroport ushtarak. Njerëzit nxitonin e nxitonin në atë natë dimri të ftohtë. “Sa shpejt janë veshur!” - më shkoi nëpër mend të thosha. “Këta sikur kanë fjetur me pantallona e me fustane” - aq shpejt kishin dalë në rrugën e madhe. Kureshtja dhe padurimi i tyre për të zbritur në rrugë dhe për të parë se çfarë po ndodhte ndihej gjithandej. Nxitimin e tyre për të qenë në radhë të parë të spektatorëve apo të pjesëmarrësve të asaj që po ndodhte e shihja në mungesën e palltove, pardesyve dhe shalleve të lëna nëpër shtëpi. Ndjenja e pazbutshme e kureshtjes njerëzore u kishte nxehur jo vetëm mendjen por edhe trupin. “Nuk është ftohtë, jo” – do të kishin thënë ndërsa dilnin duke dihatur me shpejtësi nga apartamentet e mbushura me një aromë lagështie të përzier me erë djerse këpucësh të vjetra të lëna në korridor, duke bërë një shenjë kuptimplotë me dorë nga poshtë lart si për të thënë: “Hajt, s’ka gjë, asgjë s’do të na gjejë.”

Padurimi i turmës që sa vinte e rritej nga bashkimi me të i hijeve të tjera që zbrisnin nga gojët dhëmbëshkulur të pallateve apo nga barqet pjellore të avionëve ushtarakë transportues, shfaqej në hapat e nxituar të njerëzve dhe në lëvizjet e bërrylave dhe të parakrahëve të tyre që dukeshin si goditje që i jepeshin nga pas dikujt që kërkonte t’i mbante lidhur dhe t’i pengonte të ecnin aq shpejt. Turma, duke shkuar drejt të panjohurës që ndriçonte si flakë e madhe në atë natë të errët dimri, njëkohësisht bënte edhe një farë rituali simbolik, një lloj lufte imagjinare bërrylash dhe parakrahësh për të gjuajtur e goditur të kaluarën që e tërhiqte nga pas. Ishte një lloj noti, thuajse i panevojshëm në ajër, por që, siç dukej, njerëzve u jepte forcë shpirtërore për ta marrë bulevardin më këmbë, sikur këta të kishin akoma nevojë për t’u shtyrë sa për të kapërcyer dilemën që i bënte të lëkundeshin: Ta vazhdonin marshimin apo të ktheheshin përsëri në monotoninë e apartamenteve të tyre të vogla, për t’u shtrirë duke gromësirë në divanet e vjetra dhe për ta parë botën vetëm nëpërmjet ekranit të vogël të televizorit bardh e zi.

Tanimë s’kishe më nevojë të mendoje se nga duhej kaluar për tek vendi ku dukej se po bëhej batërdia. Turma jepte orientimin dhe nuk kishe rrugë tjetër veçse të ndiqje atë. Ajo të përfshinte me një farë përdhune anonime. Lëvizja e saj masive dhe homogjene dukej sikur thoshte: “Këtej! Këtej!”

Ndriçimi i bulevardit nga dritat e neonta ishte krejt normal, megjithatë e kisha shumë të vështirë të dalloja fytyrat e atyre që ecnin bashkë me mua. Një lloj pavetësie shpërthyese e bënte turmën, ku isha përfshirë, të dukej krejt amorfe. Dukej si një qenie me dhjetëra mijëra sy, duar e këmbë, gojë, por vetëm me një mendje dhe një vullnet. “Një qenie të tillë aq kompakte dhe me aq shumë gjymtyrë, natyra nuk ka mundur ende ta prodhojë.”–më shkoi mendja tek evolucioni i qenieve me shpirt të planetit tonë. Megjithatë me një përpjekje të mundimshme tentova të dalloja të paktën një njeri të njohur në mes të asaj rrjedhe njerëzore që sa vinte e fryhej. E pamundur. E pra, ndriçimi i neontë i bulevardit ishte fare normal. “Hej dreq, thashë me dhimbje, përsëri filloi loja e syve për të më futur në universin e joreales. Përse nuk i njoh këto fytyra? Mos vallë kam humbur kujtesën apo të gjithë këta janë transformuar, kanë vendosur maska mbi fytyra dhe bëjnë sikur nuk e njohin më njëri-tjetrin. Siç duket jam i sëmurë.” – thashë më në fund. Së shpejti jorealja do të zërë gjithmonë e më shumë vend në mendjen time, derisa një ditë a një natë të bukur do të ndjehem krejt i tjetërsuar. Sidoqoftë, sytë më riprodhonin me qartësi ngulmuese pamje nuk që reshtnin dhe unë iu dorëzova atyre tërësisht si ai njeriu që pasi lufton për një kohë me dëshpërim për të përballuar rrjedhën e fortë të ujit të një përroi që e ka marrë zvarrë, e lë veten të shkojë tej, mbyturazi, drejt greminës ku e hedh sokëllueshëm vala e rrëmbyer e ujit.

Ajo çka më shqetësonte akoma, por edhe që më jepte një pikë shprese gati të fikur, ishte fakti se pamjet më faniteshin në mënyrë shumë të qartë. Dukej se çdo siluetë trupi njerëzor që më fërkohej nëpër krahë kishte një dritë inkandeshente, të cilën e rrezatonte përreth. S’kisha ç’të bëja tjetër; iu dorëzova dritë-errësirës masive pa pyetur më se ku isha, çfarë po bëja, apo nëse ajo që po më përfshinte ishte reale apo një prodhim fantazist i trurit tim të lodhur.

Turma e të paidentifikuarve po drejtohej shkarazi dhe vetëtimthi përkah një prej shesheve të dorës së tretë të qytetit. Ky ishte më shumë një udhëkryq paksa i gjerë sesa një shesh i vërtetë. Hapësira në fjalë kufizohej nga njëra anë prej ndërtesës së një dikasteri qendror që nga jashtë ngjante më tepër me një hotel beqarësh. Përballë ndërtesës dikaster-hotel beqarësh, ngrihej nja një metër mbi tokë, kryeneçe, një çezmë që kushedi prej sa kohësh nuk nxirrte më ujë nga lëfyti. Ajo e kufizonte sheshin nga ana perëndimore e tij. E tharë, e taposur, pasi rubinetin e kishte hequr ndonjë hallexhi që kishte dashur ta përdorte për lavamanin e banjës së tij, ajo ngjante më tepër me një kokë gjarpri të hekurt që dilte nga nëntoka, befas e në mënyrë kërcënuese, sesa me një ish-çezmë. “Është i egër ai gjarpër prej hekuri që duket sikur sheh me indiferentizëm dhe neutralitet njerëzit që kalojnë pranë tij.” – mërmërita mbyturazi. Ende më kujtohej se kur isha fëmijë, nuk e di përse, përplasesha tek ajo çezmë hekuri dhe kocka e goditur e këmbës më dhembte pastaj për disa javë rresht e mavijosej pikërisht në vendin ku gjarpri prej hekuri më kishte kafshuar.

Ngjitur me çezmën, menjëherë pas saj, shtrihej në errësirën e përbrendshme të dhomave të pandriçuara ndërtesa e hetuesisë së qytetit. Më tej, e ndarë nga një rrugicë e shtrembët qorre, hapësira thuajse rrethore e sheshit vazhdonte me ndërtesën e komitetit ekzekutiv të njërës prej lagjeve të kryeqytetit. Pas saj, syri kapte godinën e Muzeut Folklorik. E më në fund, qarku mbyllej me ndërtesën e ish-radiostacionit të vjetër të qytetit. “Hëm,- thashë me vete, gjithsesi me ndrojtjen se po ngatërrohesha, - përsëri tek ky shesh po luftohet.” Më kujtohej të kisha lexuar se gjatë Luftës së Dytë Botërore aty ishte bërë një betejë e përgjakshme midis forcave partizane dhe nazistëve, pikërisht për të çliruar nga thonjtë e tyre radiostacionin e vjetër.

Befas, si në ato pamjet e kamerave që fokusohen qartë në një objekt, shqisat filluan të veçojnë copëra fjalësh, zhurmash dhe fytyrash. Këtë e kuptova menjëherë sepse ngadalë nisa të merrja vesh se çfarë po thuhej.

Fjalia e parë që mbërriti në veshin tim në mënyrë pak a shumë të kuptueshme ishte e artikuluar nga një zë i hollë, pak i ngjirur dhe që, në mënyrë fare të paadresuar, tha: “E kisha menduar prej vitesh këtë që po ndodh sot. E kisha pritur. Më vjen të qaj.” – vazhdoi zëri i hollë dhe vërtet nisi të ngashërehej. “S’mund të vazhdohej më kështu.” – përfundoi me zë disi të fikur. Askush përreth nuk po ia vinte veshin. Ose bënin sikur nuk dëgjonin, ose e kishin përqendruar gjithë vëmendjen tek ngjarjet që po ndodhnin dhe jo tek komentet ngashëruese të spektatorëve. U duk sikur vërejtja e formuluar prej zërit të hollë do të kalonte pa reagime, kur befas disa tinguj të veçantë u mblodhën bashkë, u vunë në rresht dhe kundërshtuan: “Kllu-kllu-kllu, çfarë thua more, nuk zgjidhen me të tilla përplasje me armë hallet tona. Kë të vrasim, njëri-tjetrin? – kllu – kllu – kllu. Ne na duhet tjetër gjë sot.” Vura re se nga goja që i shqiptoi këto fjalë dilnin së bashku shtëllunga tymi cigareje dhe cikla pështyme të shkaktuara nga një kollë e keqe duhani. Në fakt, i miratova ato fjalë të nxjerra midis kollës dhe shtëllungave të tymit të cigareve Partizani. Edhe njerëzit përreth, një pjesë fare e vogël e grumbullit të stërmadh njerëzor, me një sistem intuitiv shenjash që i përkasin vetëm gjuhës me të cilën flet turma, duket se i miratuan ato fjalë pa thënë ndonjë gjë të veçantë.

Me një ecje gati turravrap, kureshtarët po i afroheshin marramenthi sheshit ku po ndodhte ngjarja e madhe. Tanimë, prej vendit ku kishim arritur, gjithçka që ndodhte në shesh dukej më së miri. Arrija të dalloja thuajse tërësisht skenën e ngjarjes.

Tre projektorë të mëdhenj e bënin dritë gjithë hapë¬sirën gjysmë rrethore të sheshit. Gjithçka zbardhte nën fashat e gjera të dritës, të cilat herë pas here kryqëzoheshin dhe pastaj, si të zemëruara, secila veçohej prej të tjerave duke ndjekur rrugën e vet. “Janë projektorët e ushtrisë, - tha me zë të sigurt një silhuetë e imët,- që shpesh i përdor edhe policia.” Vërtet, disa metra më tej ndodheshin të parkuara anash trotuarit dy vetura të policisë. Dyert gjysmë të hapura i ndanin më dysh fjalët e shkruara në anën e karrocerisë së veturave: poli – cia. Shoferi i njërës prej autoveturave të policisë, ulur në sedilen e përparme, kishte hapur derën dhe në një pozicion pakëz shtrirë thithte mendueshëm cigaren e tij. Herë pas here zgjaste jashtë makinës dorën me të cilën mbante cigaren dhe me një lëvizje të prerë të gishtit të madh të dorës mbi bishtin e cigares, me një të goditur të saktë e të prerë të mësuar prej shumë kohësh, shkundte hirin e duhanit mbi Bulevard.

Pak nga pak sytë nisën të më mësohen me dritën e projektorëve dhe gjithnjë e më lehtësisht më paraqisnin atë që po ndodhte në shesh. Forcat e rendit, të cilat kuptoheshin se ishin të tilla nga uniformat e tyre blu, kishin rrethuar një njeri, një hije, që qëllonte me armë, fshehur pas murit gjysmë të rrethuar të një rrugice. Dukej qartazi se luftimi kishte qenë i rreptë. Tri vetura të policisë po digjeshin në shesh. Më tej kishte marrë flakë çatia e një shtëpie përdhese. Qëllohej me breshëri të fuqishme nga të dyja anët, nga i rrethuari dhe nga rrethuesit e shumtë.

Ndërkohë fashat e dritës ishin fokusuar mbi hijen e rrethuar. Ajo po luftonte duke rezistuar çmendurisht.

Tamam përpara meje, të zhytur në gjysmëterrin që mbulonte turmën e njerëzve që shikonin se çfarë po ndodhte, dy të rinj, që nuk dukeshin më shumë se 17 ose 18 vjeç, seç po pëshpëritnin me njëri-tjetrin. Fjalët e tyre më vinin në vesh krejt në mënyrë të çrregullt dhe të ndërprerë. Ajo çfarë munda të dëgjoj qartë ishin fjalët që tha njëri prej tyre, ai që dukej edhe më i ri se tjetri. “Mos është Goni?–foli ai me shqetësim. - Ka tre ditë që nuk vjen në shtëpi bashkë me Isain. I kërkojnë në polici sepse dyshojnë se mbajnë me vete pistoleta pa leje. Po i kërkojnë gjithandej, por nuk e dinë se ku janë fshehur.”

Fjalët e rioshit u ndërprenë në mes në mënyrë të menjëhershme. Hija e rrethuar, pikërisht atëherë kur ishte i ekspozuar më shumë ndaj fashave qarkulluese të dritës, kur s’ishte më një hije, doli nga murina pas të cilës ishte fshehur, bëri tre-katër hapa të shpejtë, të mëdhenj, gjithë energji e nervozizëm, në drejtim të qendrës së sheshit, hapi krahun sa mundi dhe u lëshoi forcave të rendit një masë cilindrike që më parë e mbante të shtrënguar në grusht. Masa cilindrike shkaktoi një shpërthim të fortë në çastin kur u përplas mbi asfaltin e bulevardit. Për një sekondë i rrethuari mbeti i palëvizur, si i ngrirë. Fërkova sytë. “Çfarë po më bëni?” – thashë gati me zë të lartë. U mundova të shkundja nga flokët, vetullat e qerpikët pikat e ujit që dukej sikur kishin ngecur në to, por pamja ishte po ajo. Asnjë pikëz uji në fakt nuk më pengonte të shihja atë që po ndodhte. Shihja qartë, por me një ndjenjë shtangieje të pashoqe. Hapa sytë katër nga tronditja e madhe.

I rrethuari ishte një guerrilas i fillimit të viteve dyzetë.

Bereta e zezë e vënë pakëz mënjanë, pardesyja e modës së atyre viteve me ngjyrë të bardhë dhe me shkëlqim xhami, rrobat e vjetra që dukeshin poshtë pardesysë kur kindat e saj hapeshin nga lëvizjet e këmbëve, s’më linin asnjë dyshim lidhur me përcaktimin tim.

“Ika fare nga mendtë, – thashë. – Tani edhe kohët po më zhvendosen duke u përzier në mënyrë kaotike.” Ktheva kokën dhe vështrova në sy ata që kisha pas. Doja të dija nëse edhe ata e kishin vështrimin po aq të shqyer nga habia sikurse unë. Fytyrat e tyre ishin të ngrira dhe sytë pa asnjë ngjyresë kuptimi. Bebëzat e syve reflektonin duke e përpirë përfytyrimin e sheshit. Gojët e tyre ishin kyçur duke shtrënguar nofullat si morsë. Muskujt e fytyrës ishin të tendosur. Kisha një dëshirë të fshehtë për t’u parë grushtet. Një dëshirë e thekur më bënte të gërthisja: “Hajt, nxirrini duart jashtë xhepave sepse dua t’ju shoh grushtet, i keni të lëshuar apo të mbledhur? Duart lart! Përse i fshihni duart?”

“S’i kuptoj këta policët e sotëm.” - sa nuk thirri një i moshuar duke dihatur. Sapo kishte mbërritur, i shkreti, mezi merrte frymë. Sytë plot zjarr të brendshëm dukeshin të shqetësuar. “Përse nuk e qëllojnë tamam siç duhet dhe të marrë fund një herë e mirë kjo punë.”

“Ç’thua a ditëzi?” e pyeti kërcënueshëm ai që kishte ardhur njëherësh me të. Dukeshin bashkëmoshatarë.

“Të qëllojë polici thua ti. Po kë të vrasë, guerrilasin?!”

Mbas këtyre fjalëve që u shkëmbyen gjithë vrull, ata u panë sy më sy si të shastisur. E mbyllën fare gojën që u kthye në një morsë që ushtronte presion mbi muskujt e tendosur të fytyrës së gjithsecilit. I mendova gishtat e tyre të duarve futur thellë në palltot e vjetra gjysëm ushtarake që mbanin. Këta gishtërinj filluan të shtendosen, të shtrihen pak e nga pak, të lirohen dhe grushtet e tyre u shpërbënë.

“Edhe kjo më duhet tani!” - pëshpërita lehtazi për veten time. “Me cilin të bëhem tani? Me policin apo me guerrilasin? Anën e kujt të mbaj?” I edukuar me mentalitetin tradicional, se kur dy palë luftojnë me njëra-tjetrën duhet patjetër të bashkohesh me njërën, me atë që ka të drejtë, dhe të urresh tjetrën që mbetet fajtore, asnjanësinë as që e mendoja fare. “Oh, ç’makth i palargueshëm,– më thirri një zë i thellë nga brenda. Kush ka të drejtë në këtë mesele, polici, mbrojtësi i rendit publik apo guerrilasi i viteve dyzetë?” As e mendoja dot se një ditë do t’i shihja të përlesheshin me njëri tjetrin përpara syve të mi. Nga ai çast asgjë s’do të më duket më e pabesueshme.

“Të shoh se çfarë bëjnë këta rreth meje.” - mendova, dhe nisa të kthej ngadalë kokën përreth, anash e pastaj pas. Këtë veprim e bëja gjithsesi me frikë dhe me drojë. Çfarë pamje tjetër e papritur do të më fanepsej? Një gojë që sapo ishte shtendosur, e rrudhur, thuajse pa dhëmbë, kaloi nga njëri cep i buzëve tek tjetri disa fjalë që mezi shquheshin. “Allah,-tha goja pa dhëmbë,-ia mbërritëm kësaj dite që të zbuten robt e të bëhen njish me sho-shoqin.”

“Çfarë thotë ky matufi këtu? – pyeta veten me ngulm. Këtu në shesh po bëhet kërdia.” - sa nuk bërtita dhe menjëherë ktheva kokën përpara. Projektori i madh i ushtrisë i huazuar nga policia kishte ndriçuar një grup njerëzish që fare pranë meje ishin duke biseduar qetësisht me njëri-tjetrin. E hodha vështrimin sa tek njëri tek tjetri. “Përse më torturoni?”– s’di kujt iu drejtova. “Çfarë ju kam bërë, o Zot?” Figurat në ndërgjegjen time krijonin bashkëpërfytyrime të pakuptimta.

Grupi i njerëzve që shihja ishte vërtet tmerrndjellës. Në të po bashkëbisedonin krejt miqësisht dy policë të shtetit shqiptar të pas-Luftës së Dytë Botërore, tre karabinierë italianë, një punonjës i Komitetit Ekzekutiv të lagjes, tre veteranë, një kolaboracionist që punonte për llogari të policisë së fshehtë të ish-perandorisë fashiste. “A ke cigare, o Faruk?” – pyeti polici i shtetit shqiptar të pas-Luftës së Dytë Botërore karabinierin fashist. “Vetëm cigare Partizani, o Meto” - u përgjigj shpejt ky i fundit. “DS nuk gjen më gjëkundi.” Ai që ishte punonjës i aparatit të Komitetit Ekzekutiv të lagjes, punonjës i Seksionit të Strehimit, diç filloi të kërkonte nëpër xhepat e thellë të pardesysë së tij tërë rrudha. “Çfarë do të bëjë ky?” – mendova. Shkrap, u ndje zhurma e thatë dhe flaka e hollë mehite e çakmakut të tij ndriçoi zbehtë në fillim fytyrën zijoshe të karabinierit dhe pastaj atë gjithë rrudha të policit.

“Ç’më gjeti?” – murmurita gati me zë. Sytë po lozin gjithnjë e më shumë me mua. “Prite Zot kur të më fanepsen pamje edhe më joreale e të pamundshme që mendja s’i përfytyron dot kurrë bashkë në këtë shesh: karvanë makinash ushtarake plot me andartë grekë, karabinierë dhe punonjës të policisë doganore italiane, xhandarë francezë, këmbësorë turq, marinsa amerikanë, ushtarë afrikanë, arabë, rumunë, të gjithë së bashku, nën drejtimin e një komande të vetme, të mbledhur për të ruajtur rendin publik dhe për të garantuar qetësinë e shtetit.”

Ndërkohë në shesh vazhdonin luftimet. Rrethimi ishte i plotë. Me megafon u urdhërua që ilegali i viteve dyzet të digjej me flakëhedhës. “Të digjet i gjallë, si miu” – dëgjova komandën e fortë çnjerëzore që u dha me zë të lartë. Urdhri u dëgjua edhe prej të rrethuarit. Ai urdhër e detyroi atë të dalë nga pozicioni. E kuptoi qartazi se s’i mbetej tjetër gjë për të bërë veçse të hidhej i tëri në sulm, me të gjithë furinë e tij, për jetë a vdekje. Por vdekja e tij dukej më afër se jeta. Sidoqoftë nuk i mbetej udhëdalje tjetër veç sulmit ballazi mbi zjarrin e rrethuesve. Guerrilasi – hije ishte tmerrësisht i shkathët e trim. Dukej i vendosur për të mos u dorëzuar i gjallë. Pasi hodhi një bombë tymuese që e mbuloi pjesërisht atë vetë dhe një pjesë të sheshit me një re të bardhë, pasi vërviti mbi ruajtësit e rendit dy-tri granata dore që i çorientuan keqas njerëzit me uniforma, ashtu me rroba krejt të përflakura, i rrethuari u kacavar mbi një mur dhe pasi u hodh nëpër rrugicën e ngushtë të shtrembër ia dha vrapit me të katra. Kishte shpëtuar. Turma ofshau e lehtësuar.

“Ndal! Ndal!” – u dëgjua një zë i forte dhe i ngjirur.

“Ia morët të keqen!” iu drejtuan nën zë njerëzve me uniforma ata dy të rinjtë që ishin shqetësuar për fatin e Gonit dhe të Isait. Vërtet gjithçka tani qe e kotë. Ilegali kishte shpëtuar nga rrethimi, ai nuk mund të kapej dot më. Megjithatë zëri i fortë ngulmonte me nervozizëm që shkonte drejt një forme histerie. Ai nuk reshte së thirruri: “Ndal! Ndal!” Forcat e rendit ishin krejt të hutuara, kurse ilegali vazhdonte të vraponte. Nga gjysmerrësira doli një burrë i mbajtur mirë, me një kostum gri dopjopetë. Ishte ai që thërriste: “Ndal! Ndal!”

I sapodali në shesh kishte një bark paksa të kërcyer që dukej lehtazi poshtë xhaketës së mbërthyer. Mbi kokë i dallohej një krifë flokësh të kuqërremta që i tundeshin lehtë sa herë që fliste. Syzat e tij optike tepër të shtrenjta shkëlqenin kërcënueshëm nën dritën e projektorëve, duke dhënë mijëra copëza ndriçimi të thërrmuar mbi fytyrën e tij dhe përreth. Syzet kishin ngjyrën e thekrës dhe xhamat optikë ishin të ndarë më dysh. Kur goja i hapej dhe i mbyllej plot zemërim i dilnin një palë dhëmbë të bardhë dhe të rregullt sikur të ishin të vënë. Ishte nga ata njerëz që nuk e tregojnë moshën. Flokët binin në kontrast me lëkurën e bardhë dhe të butë të fytyrës. Mund të thuhej se ishte dyzet vjeç por, po aq mund të mendoje se i kishte kaluar të pesëdhjetat apo më shumë.

Dyzet – pesëdhjetë a më shumë vjeçari u afrua në mes të sheshit. Po aty u grumbulluan edhe njerëzit me uniforma. Burri me syza vazhdonte të fliste i nervozuar: “Të shuhen projektorët. Ndal! Ju po harxhoni kot energjinë elektrike. Nuk është kështu skenari.”

Nga errësira e rrugicës ku vrapoi për të shpëtuar, me beretë në dorë, shend e verë, duke ecur me një lëvizje tund-shkundëse, me një buzëqeshje tallëse që i rrëshqiste nëpër faqe e deri lart në ballë e në vetulla, po kthehej guerrilasi. Ecte me hap çapkëni.

“Është regjisori” - tha dikush për burrin me pak bark, me flokë të thinjura që thërriti “Ndal!” nga gjysmerrësira.

Gjithçka u qartësua.

Aty po luhej një film.

Sikur u çlirova nga një makth i keq. Gjithçka u qetësua. Edhe sytë edhe mendjen e kisha fare në rregull. E shumta, mund të isha pak i hutuar. “Si nuk e vlerësova qetësinë e policit, ulur në sedilen e veturës duke pirë duhan pa e prishur terezinë?” – pyeta veten.

“Kjo skenë do të përsëritet” - tha regjisori. “Ky këtu – dhe kapi me forcë për krahu ilegalin, - duhet të vdesë këtu, tani dhe menjëherë. A e kuptoni këtë gjë apo jo? Ai duhet të ngordhë sot, pikërisht këtu.”

Duke qeshur, djaloshi trim guerrilas iu drejtua karabinierëve të mërzitur dhe të hutuar: “E dëgjuat apo jo, o budallenj, unë duhet të vdes sonte, menjëherë, këtu. Këtu, ku thotë ky maestrua. Këtu do të ngordh sonte, sepse kështu e ka skenari.”

Ndërkaq regjisori u kujtua për diçka, puliti qepallat e syve nja tre a katër herë me të shpejtë dhe gjithë inat iu drejtua karabinierëve: “Dhe ju, shumë të ngathët u treguat. E sulmuat me flakëhedhës sa për ta provokuar, për ta ndërsyer kundër jush, dhe pastaj i krijuat mundësinë të ikte, të merrte arratinë.”

Një nga karabinierët mërmëriti i pezmatuar: “Eh, kollaj është të vrasësh një njeri, cilidoqoftë ai, edhe prej gjasme.”

Ndërkaq regjisori iu kthye ilegalit: “Dhe ti, e dije që duhej të vriteshe pikërisht këtu, në seancën e sotme të xhirimit, atëherë përse vrapon si kaproll dhe i shpëton zjarrit të armëve të këtyre ngordhalaqëve? Ç’na hap punë për kokën tënde? Ti e kupton si njeri i zgjuar që je se mbijetesa jote na prish punë, e kthen gjithë skenarin tonë përmbys. Ku shkon? Apo do të na lësh gjithë natën këtu në shesh, në mes të të ftohtit?”

“U hutova fare, për nder, – ia priti ilegali, veç të ikja doja, të shpëtoja. Por, kësaj radhe, gjithçka do të mbarojë shumë shpejt, punë minutash. Ja, ku thua ti maestro që të vritem unë? Këtu? Mbi këtë pusetë ujërash të zeza? Mos e diskuto, atje do të ngordh, do të shtrihem i vdekur, atje do të mbaroj.”

“Do që ta vrasi medoemos, legeni,” - thanë gati me një zë për maestron të dy të rinjtë që kërkonin të dinin për fatin e Gonit dhe të Isait. Turma përreth e miratoi mendimin se ilegali që kishte shpëtuar nuk duhej të vdiste. Ajo lëvizi me një hap të ngadaltë duke u larguar në formë pakënaqësie dhe dalëngadalë filloi të rrallohej.

Burri i moshuar që u kërkonte forcave të rendit të ishin më të ashpra, u shkëput vetëtimthi nga turma dhe me një intimitet gati të paturp i tha regjisorit: “Lëre mor shok të jetojë ilegalin. Ai ka mjaft punë për të bërë. Pa do të ngrejë kooperativën në fshatin e tij të lindjes; pa do të shkojë në Moskë për studime; pa do të bëhet inxhinier shumë i zoti dhe do të na thajë kënetat; pa mund të bëhet oficer madhor i ushtrisë! Lëre të gjallë! Ti kështu po pret çdo shpresë për të bërë filma të tjerë të lidhur me ato çka të thashë. Lëre, pra, është në të mirë të të gjithëve, edhe tonën si spektatorë.”

“Ik or xhajë! – ia ktheu fare butë dhe me një zë të shkrehur nga lodhja regjisori. Ik aman se do të marrësh ndonjë plevit këtu në këtë akull. Ik në shtrat te plaka! S’e kam fare unë në kompetencë ta vras a ta lë të gjallë këtë bandillin. Ka vendosur tjetërkush për këtë. Ka vendosur skenaristi. Kështu e ka skenari. E di ti se edhe mua më heqin nga puna për abuzime me pronën e përbashkët nëse nuk zbatoj fije e për pe skenarin. Ik xhaje, skenarin pastaj e ka miratuar edhe këshilli drejtues. Ik, pra natën e mirë dhe mos u ngatërro me gjëra që nuk i di mirë.”

Acari po bëhej edhe më therës. Njerëzit që më në fund e kuptuan se aty nuk kishte më asgjë për të parë, nisën të largohen kokëvarur. Pjesa dërmuese e tyre siç duket kishte ardhur prej kureshtjes për të parë se çfarë ishin ato shpërthime. Dëshironin ndofta një betejë të vërtetë, pa skenarë. Mbetëm shumë pak, por mua nuk më ikej sepse e kam shumë për zemër të shoh çastin e fundit të ngjarjeve, kur ato shkojnë drejt mbarimit, sido që të jetë ai. Rreth meje s’mbeti më njeri. “Sado ftohtë të jetë do të qëndroj.” – ia përsërita vetes vendimin e marrë. Kisha nevojë për pak çlodhje atë natë dhe ajri i pastër e i ftohtë më dukej se po më bënte mirë.

Ndërkaq, një djalë rreth të njëzetepesave, veshur me xhinse, që i rrinin tepër të ngushta tek vithet sa dukej se e pengonin të ecte, iu afrua regjisorit dhe i tha diçka në vesh duke treguar me gisht nga njerëzit që iknin. Kjo siç duket e nxehu edhe më keq maestron sepse duke bërtitur me zë shumë të lartë, sa me duar e me këmbë, nisi më shumë të çirret sesa të flasë. Maestrua filloi t’i ulërinte djaloshit vithetundur.

Në mes të sheshit, i vetëm, i mbuluar nga fashat e gjera të dritës të projektorëve të sapondezur ushtarakë, të cilat i kryqëzoheshin mbi trup, maestrua iu vërsul djaloshit, por në fakt më shumë i drejtohej turmës që po ikte sesa djalit të ri pranë tij. Bërtiste me sa kish në kokë. Në mes të sheshit, përpara një turme që mbajti hapin dhe u kthye gjysmë me kurriz për ta dëgjuar, duke qëndruar gjithsesi në errësirë, maestrua, i mbuluar nga djersa e sikletit dhe e nxehtësisë që i jepnin fashat e mëdha të dritës, dukej si një orator i teatrove tragjike.

Ai nisi të thoshte nxitimthi: “Ik more djalë. U bë bishti më i rëndë se sqepari. Ndikohesh nga psikologjia e turmës ti. Mos e vrit më thotë, lëre të gjallë më thotë, shiko njerëzit se sa të pakënaqur janë nga skenari, më thotë. Po ku jemi këtu, mor djalë në ndonjë ndeshje gladiatorësh ku perandori romak shihte nga turma e spektatorëve për të dhënë verdiktin e tij për jetën ose vdekjen e gladiatorit të mundur?! Perandorët romakë vepronin ashtu, jepnin urdhrin e vrasjes së gladiatorit të mundur kur shihnin se turma e kishte përbuzur atë për vdekje duke ulur poshtë gishtin e madh të dorës. Ata perandorë silleshin si demokratë në shkallaret e stadiumeve për të tërhequr pasionet e turmave, ata s’ishin vërtet perandorë gjatë spektaklit. Kurse unë jam demokrat që sillem si perandor. Ky është ndryshimi. Këtu, perandori i vërtetë jam unë, unë vetëm vendos për vdekjen apo mbijetesën e atij ilegalit, domethënë unë zbatoj në fakt pa mëdyshje këshillat dhe tekstin e skenaristit. Unë s’pyes fare për gishtat tuaj të mëdhenj të dorës. Mbajini si të doni, kthejini si të doni, futini ku të doni, unë nuk e ndryshoj skenarin.”

Për një çast heshti dhe u duk sikur kishte mbaruar së foluri, ishte zbrazur. Por jo, inati nuk i kishte rënë ende prej përgjigjes historike që kishte lëshuar. Pasi ngriti një herë kokën lart sikur të shihte yjet për t’u frymëzuar, pasi kaloi buzën e poshtme mbi atë të sipërme si për të tharë pështymën që e pengonte të fliste, maestrua vazhdoi: “Mos e vrit më thotë ky tutkuni këtu; do të ngrejë kooperativën e parë në fshatin e tij të lindjes, më thotë; do të shkojë për studime në Moskë, më thotë. Po e kuptoni apo jo more njerëz se ai duhet të vdesë këtu, sonte, ja atje tej, mbi atë pusetën e ujërave të zeza. A e kuptoni se po nuk u vra sot, gjithë trimëritë e tij të mëparshme do të shkojnë kot. Do të shndërrohen në gjëra të zakonshme, do të harrohen, s’do të mësohen në asnjë libër historie.

Vetëm vdekja e tij këtu, sot, i jep kuptim jetës së tij. Vetëm kështu ai do të ketë një jetë me të vërtetë të përjetshme dhe heroike. A e kuptoni se unë sot duhet të mbaroj punë me të, ta vras, pra, me qëllim që ta përjetësoj? Tamam si Krishtin. Edhe ky bandilli që na shpëtoi nga duart po si Krishti duhej të më lutej e të më përgjërohej duke më thënë “Aman më vrit maestro, më vrit sa më shpejt.” Po, po, ashtu sikurse Krishti i lutej Judës të shkonte ta spiunonte tek romakët dhe farisenjtë, edhe ky birbua këtë gjë duhet të bëjë, të më lutet: “Aman maestro, qëromë mua që sonte në darkë. Aman o Judë më vrit sa më parë për të mirën time.”

“A e kuptoni këtë gjë apo jo, o turmë ateistësh vulgarë, që s’keni asnjë dijeni për kuptimin e thellë të simboleve fetare? Disa vdekje nuk janë veçse vazhdimi i përjetshëm i jetës, por ju nuk e kuptoni këtë dialektikë të mistershme. Pra, unë po e vras për ta përjetësuar. Në vend të më quani një mami që po lind diçka të përjetshme, ju po më quani vrasës të pashpirt. Epo këto gjëra ju nuk keni si t’i kuptoni, sigurisht. Do të shkojë të studiojë në Moskë, më thoni. Do të bëhet oficer madhor, më thoni, po ç’vlerë do të ketë ai kur pas heqjes së gradave në ushtri më shumë do t’i ngjajë një tetari të degraduar, të servilosur përpara sekretarit të partisë së repartit, se sa një kolonel - gjenerali kokëshkretë? Më keq akoma, po sikur të merret me veprimtari armiqësore, me sabotazh në naftë, po sikur të bëhet i pakënaqur nga heqja e gradave në ushtri, a t’i hipë në kokë të bëjë paudhësi të tjera, për shembull të kërkojë të tufëzojë bagëtinë e fshatarëve – shtoi me një tallje qesëndisëse – cili do ta mbajë përgjegjësinë? Unë jo për veten time. Por edhe ju nuk do të mbani asnjë përgjegjësi sepse në ditën e gjyqit të madh do të thoni: “E po ku dinim gjë ne, ne popull jemi.” Në fakt, përgjegjësinë e vërtetë do ta kenë këta që e lanë gjallë – iu drejtua ai karabinierëve. Pikë mbaroi. Ai do të vritet këtu… sepse është për të mirën e tij. Të rinisë nga e para xhirimi i kësaj skene.” Turma murmuriti mbyturazi.

Xhirimi rifilloi, në fakt, menjëherë sapo u rivendos një farë qetësie, sipas skenarit të menduar më parë megjithëse spektatorët e ardhshëm të atij filmi po iknin të mërzitur duke i kthyer krahët maestros me një ndjenjë të hapur mosmiratimi. Maestroja kishte mbetur vetëm në mes të atij sheshi luftimi, duke i thënë vetes se, në fund të fund, ai ishte i detyruar të zbatonte pikë për pikë skenarin që i kishin dhënë. I bindur në suksesin e filmit të tij, ai vazhdoi të kërkonte angazhim të plotë prej të gjithë bashkëpunëtorëve të tij që e shihnin me ca sy që tregonin njëherazi adhurim, frikë dhe përbuzje.

Unë vetë se si ndihesha...ashtu fare bosh dhe i vetmuar në thellësi të shpirtit.

Kisha kujtuar se isha ndodhur dëshmitar okular i një luftimi që dukej se do të prishte qetësinë e bashkëjetesës së atij qyteti me mua. Për pak sa nuk isha ndodhur përpara një ngjarjeje pa precedent. Nga çasti në çast pritej të masakrohej publikisht një njeri. Kur pashë turmat e njerëzve që dilnin me furi nga shtëpitë e tyre në atë natë dimri m’u duk se enigmës brejtëse më në fund po i dilte koka. Por, jo, nuk qe e thënë.

Ndjenja e boshllëkut dhe e vetmisë po më shndërrohej dalëngadalë në një lloj të qeshure të kotë. Pamja komike e botës po zëvendësonte dramën e munguar. Shikoja gjakun që rridhte nëpër trupin e ilegalit të vrarë dhe ngjyroste me të kuqe rrobat e tij dhe mendoja se do të ishte ndonjë farë lëngu i kuq, thjesht bojë e kuqe, e papastër kimikisht, e marrë në kushedi cilën ndërmarrje apo në sektorin e riparim shërbimeve të administratës lokale. Poshtë helmetës së një karabinieri dallova më në fund Hamzain, një ish-punëtor të ndërmarrjes së ndërtim-gjelbërimit, tanimë pensionist, i cili kishte maninë të ishte gjithmonë i pari, qysh herët në mëngjes, në radhën e qumështit tek dyqani i bulmetit të lagjes sonë. Pasi e merrte qumështin, gjithmonë i pari, bërtiste kotsëkoti pa iu drejtua njeriu real: “E mora qumështin mamaaa.”

Në të vërtetë ishte pikërisht ky Hamzai që po bënte kërdinë duke derdhur karikatorë plot me fishekë manovre mbi trupin e guerrilasit të plandosur përtokë. Ishte shumë vonë. Edhe pak edhe do të gdhinte. Prandaj mendova se pasi e kreu vrasjen, Hamzai do të shkonte drejt e tek radha e qumështit, i gëzuar se angazhimi i tij si figurant në film i sillte të ardhura shtesë që e rrisnin disi pensionin e tij të vogël.

Ilegali vetë ishte rrëzuar mbi pusetën e ujërave të zeza. Shpinën e përgjakur dhe të shpuar nga plumbat e Hamzait ia kishte kthyer kamerës që vazhdonte të drejtohej mbi të si një lloj arme e tmerrshme. Me siguri, më vajti mendja, kjo skenë në film do të shoqërohet me ndonjë muzikë gjysmëfunebre-gjysmëheroike, ndërkohë që në sallën e kinemasë do të ndihet zhurma e përplasjes së pjesëve të poshtme të karrigeve (të çliruara tashmë pas dy orësh nga pesha e trupave të spektatorëve) mbi pjesën e shpinës së tyre. “Fundi i filmit” do të lexohej në ekran dhe varg do të vinin njëri pas tjetrit emrat e autorëve të filmit: skenaristi, regjisori, asistentë regjisorët, kameramanët, artistët në rolet kryesore si edhe emrat e figurantëve që do të kalonin aq shpejt në ekran saqë nuk do të arrinin të lexoheshin.

Ndërkaq fytyra e ilegalit, pikërisht ajo pjesë e trupit të tij që nuk do të dilte në ekran, ishte kthyer nga unë.

Ilegali i vrarë më shkeli syrin duke buzëqeshur paksa me ironi dhe pa e lëvizur fare trupin e mbledhur kruspull, të plandosur mbi kapakun e ftohtë metalik të pusetës së ujërave të zeza. Edhe unë i buzëqesha, pastaj me guxim i shkela edhe syrin. “Natën e mirë i thashë të vrarit, kujdes se mos ftohesh mbi atë pusetë gjithë lagështi.” dhe u largova pa pritur të më kthente përgjigje.

Spektatorët ndofta do të ishin në këtë çast të mallëngjyer në kulm nga vrasja e ilegalit. Shumë gra dhe vajza, që nuk dihet se përse qajnë më shpejt se burrat, do të ishin duke derdhur lotët rrëke. Shpesh, i ndodhur nën presionin mbresëlënës të skenave, spektatori nuk e bën dallimin midis trillimit filmik dhe ngjarjes së vërtetë. Duke qarë e ngashëryer, spektatorëve të shkretë, sidomos vajzave dhe grave të prekura thellë, nuk mund t’u shkonte mendja kurrë se pikërisht në atë kohë i vrari që ato vajtonin, nga ana tjetër ishte duke i shkelur syrin një të panjohuri përballë tij. Shkelte syrin dhe buzëqeshte, i çliruar, sepse tani që kishte rënë viktimë në zbatimin e skenarit, i vrarë mizorisht prej Hamzait, tani po, ai mund të shkonte të pushonte, të hante mirë dhe të flinte rehat duke parë ëndrrat më të guximshme për lavdinë dhe suksesin e tij të ardhshëm.

Me hapa shumë të ngadaltë po i afrohesha shtëpisë sime që ndodhej në një rrugicë jo larg sheshit ku xhirohej filmi. Kisha lexuar diku, në një libër të vjetër psikanalize se brengat e mëdha mund të largohen dhe shpirti mund të lehtësohet prej tyre, nëse njeriu përjeton kundërdrama që e riekuilibrojnë disi jetën e tij shpirtërore. Një hall e zhvendos hallin pararendës. Enigma që prej kohësh më bënte të vuaja e më mundonte thuajse fizikisht, sikur u largua përkohësisht nga ndërgjegjja ime kur u ndodha në mes të sheshit ku dukej se po ndodhte një dramë e madhe. Shqetësimi i ri ma largoi për një çast brengën e një enigme që më dilte në çdo hap përpara. Por edhe ai nuk ishte më i lehtë për t’u përballuar. Ai kishte një anë të koklavitur dhe të pakuptueshme. Duhej bërë një zgjedhje: “Me cilin të bëhesha palë, me policët apo me guerrilasin?” Tash brenga e re, në fakt e kotë, një prodhim filmik, po largohej prej shpirtit tim siç davaritet mjegulla e mëngjesit në agimin e një dite me diell. Nuk kishte qenë veçse një film. Si policët ashtu edhe guerrilasi nuk ishin veçse një dhe e vetmja palë. Ata luftonin për të njëjtin qëllim, kishin të njëjtin mision. Të realizonin skenarin. Duhej të prodhonin njërin nga të katërmbëdhjetë filmat që prodhoheshin në vit. Por ndërsa keqkuptimi i krijuar befas largohej nga unë, enigma e mëparshme brengosëse, si një e njohur e vjetër, m’u rishfaq para syve pa shumë ceremoni. Shpirti im ishte bërë si ato enët me ujë që kur ua derdh ujët mbushen atë çast me ajër. “Enë pa vakuum. Shpirt pa vakuum.” –përsërita automatikisht. Shpirt me brengë, me dilemë, me ankth.

“Të shuhen projektorët! Kjo skenë do të përsëritet!” - më ushtonin veshët nga frazat që s’e kishin lënë ilegalin të vazhdonte jetën e tij. Sytë rinisën lojën e tyre duke më fanepsur shpinat e kureshtarëve teksa largoheshin ngadalë nga sheshi. Të ardhur me të tjera ndjenja, ndofta për të parë të paktën simbolin e zhbërjes së enigmës që kishte përfshirë të gjithë qytetin, ata tani po largoheshin të zhgënjyer.

“Sa qenie të çuditshme jemi ne njerëzit!” – mendova. “Si e kanë njerëzit? Kur presin të ndodhë diçka e madhe, kur presin të realizohet një projekt i madh shoqëror që ka të bëjë me fatet e tyre, ata e lexojnë çdo ngjarje, qoftë kjo edhe krejt e rastit, si një shenjë që patjetër duhet t’u parathotë diçka. Dhe kur parashikimi nuk realizohet, ata e heqin pa shumë delikatesë mendjen prej andej, për të kërkuar rrugë dhe shenja të tjera.

“Me siguri, tani, secili prej spektatorëve ndjek skenarin e tij në gjumin e tronditur.” - mendova. Përpara syve më dolën përsëri fashat e bardha të dritave të projektorëve që pasi fokusoheshin për një çast mbi një pikë, i largoheshin shpejt njëra tjetrës duke ndjekur secila rrugën e vet deri në një fokusim të ri.

Kisha arritur në shtëpi. Pasi hyra në oborr, futa çelësin e portës së madhe në bravën e saj dhe e rrotullova dy herë. Instinktivisht portës i vura edhe llozin prej hekuri, atë që të jepte ndjesinë e prekjes së një gjarpri të ftohtë, e njëjta lloj specieje si gjarpri-lëfyt çezme që prej vitesh ngrinte kryeneçësisht kokën e vet mbi asfalt, si për të thënë se për të koha nuk ndryshonte.