Letërsi

DOKTOR ÇUMANI I ÇMENDINËS

Nga Zija Çela

Ai spital përbëhej nga një ngrehinë e ronitur, që dikur kishte shërbyer si depo, por që edhe pasi ishte vënë dorë për ta përshtatur sadopak, kishte mbetur me çati eterniti. Ndodhej në fund të oborrit, disi e veçuar nga klinika 23. Për mua nuk ishte veçse një pavion i saj, përderisa vartësinë administrative e kishim nga drejtori i klinikës. Ndryshimi midis tyre, me sa kisha kuptuar, vinte nga pacientët. Në pavijonin ku unë isha shef, zakonisht shtroheshin baballarë që kishin lajthitur nga mendja pas incestit me të bijat; taravola që në dëshpërim e sipër kishin vrarë prindër a familjarë të tyre; kryefamiljarë që kishin humbur në bixhoz gjithçka, madje edhe pronësinë e shtëpisë; pleq e plaka të braktisur nga të afërmit e të sfilitur nga skamja; djem apo vajza të reja që, duke u ndodhur pa mjete jetese dhe pa shpresa për të ardhmen, u kthehej jeta në barrë dhe barra ua kishte çatrafiluar ekuilibrin. Pastaj gjithfarë horrash, birbosh e kopukësh, nga ata që kishin shfaqur shenja për njeringrënie, deri te depresivët e pikëlluar, të shkatërruar nga vesi e rrethanat. Me një fjalë, fundërrinat njerëzore. Në këtë kuptim, prapëseprapë, ajo ngrehinë shërbente si një lloj depoje.

Natyrisht, shumicës së pacientëve nuk u pëlqente aspak t’ua zije ngoje shkaqet e vërteta të sëmundjes, një pjesë e tyre lëndoheshin aq rëndë po t’ua përmendje, sa bëheshin agresivë. Ndërsa të sëmurët që shtroheshin në klinikën 23, siç kisha dëgjuar ngandonjëherë, ishin prej një brumi të atillë që, edhe kur thartohet, nuk bie erë thartire: atje gjeje politikanë, biznesmenë, zyrtarë të lartë, diplomatë të karrierës, shkencëtarë, njerëz të artit apo të letrave. Si rregull emrat e tyre mbaheshin të fshehtë, por megjithatë qarkullonin gojë më gojë. Flitej, për shembull, se atje ishin shtruar për ca kohë dhe pastaj kishin dalë prej andej njëlloj të falisur shkrimtari Zija Çela, poetët N. Gjetja e R. Marku, skulptori Augustin Sh., aktorja Tatjana Q. dhe përkthyesi i mirënjohur Pirro Zhegu. Sidoqoftë, vështirë ta merrje vesh tamam përse njëzetetreshi cilësohej klinikë, kurse pavijoni ynë çmendinë.

Meqë kushtet spitalore në këtë çmendinë nuk plotësonin as standardet më të ulëta, i kisha shkruar disa herë drejtorit tim. Nuk dija se ku përfundonin letrat e mia dhe as çfarë mendonte drejtori, pasi asnjëherë nuk mora shpjegime prej tij. Rrallë më thërriste në klinikë, edhe më rrallë shiheshim në çmendinë. Por kishte pesë ose gjashtë ditë gjatë vitit kur kudo të ndodhesha, në dhomat e të sëmurëve, në kthinën e infermierisë apo në sallën e ngushtë të mensës, më dukej sikur befas temperatura e ajrit fillonte të binte me shpejtësi, gjithçka përreth ftohej dhe unë, s’di përse, ndieja një shtysë të fortë për të vështruar në dritare. Nuk më gabonte parandjenja: duke iu afruar çmendinës me një hap thuajse tinëzar, në oborr çapitej drejtori.

O Zot, sa tip frigoriferik që ishte! Me të vënë këmbën në korridor, i drejtohej sanitares ose infermieres më të parë: “Njoftoje doktor Çumanin se unë...” Me gjasë, ai kishte përshtypjen se asnjëherë nuk ndodhesha në vendin e duhur. Pas një takimi formal që zgjaste pak minuta, kujtohej në të ikur: “Sa për ato letrat e tua... Shkruaj, doktor Çumani, shkruaj! Detyra jote është të shkruash, imja... Hm, e mira s’ka përse të ketë kufi, prandaj prej saj njerëzit nuk ruhen. Kurse e keqja, natyrisht, duhet të ketë një cak për t’u ndalur. Ky kufi nuk bën të harrohet, doktor Çumani!” Përgjigje tjetër kurrë nuk mora.

Atëherë, i lodhur nga pritja, iu drejtova medias. Në një të përditshme të pavarur botova një shkrim të gjatë. Dy gazeta të opozitës e riprodhuan menjëherë, njëra duke i bërë ca shkurtime tekstit dhe duke shtuar një fotografi, tjetra s’u mjaftua me shkrimin, por bëri edhe një intervistë plotësuese me mua. Dashur pa dashur, çmendina tërhoqi përkohësisht vëmendjen e opinionit. Pata disa telefonata, më uruan për aktin moral, aftësinë profesionale dhe m’u bënë miklime të tjera të këtij lloji. Pastaj heshtje, harresë e shurdhët.

Dhe pikërisht kur u duk se gjithçka ishte fashitur, një ditë prej ditësh dëgjova një uturimë rrapëllyese nga ajri. Një helikopter po ulej në mes të oborrit. Pa ndaluar mirë rrotullimin helika, eskorta ia mbërriti tek unë. Më njoftuan se po vinte për inspektim vetë zoti Ministër. Me porosinë e tyre mblodha gjithë pacientët në sallën e ngushtë të mensës. Se ku do të qëndronte paneli (lëvizën njërën nga tavolinat që kishim) e zgjodhën vetë.

Shkëlqesa, i shoqëruar nga drejtori i klinikës, hyri nga porta e jashtme, ajo e oborrit, prej ku e sillnin të gatshëm ushqimin nga kuzhina e njëzetetreshit. Unë mbeta në fund me kurrizin e mbështetur te dera e brendshme, që lidhej me korridorin. Një rrymë e ftohtë më bëhej se depërtonte nga porta në portë. Në një qëndrim thuajse gatitu, drejtori paraqiti shkëlqesën. Dhe nuk u ul më, sepse edhe ky filloi të fliste më këmbë. Dhe po them shpejt, që në krye fitoi zemrat e të pranishmëve.

Sapo tha se një dru i shtrembër po prishte tërë barrën, me sytë nga unë drejtori e duartrokiti i pari. Ministri pati mirësinë të thoshte gjithashtu se në shoqërinë tonë nuk ekzistonte incesti, atvrasja, sindromi i kanibalizmit, depresiviteti për shkaqe sociale, në shoqërinë tonë nuk ka vetëdije të shkatërruara, llum e pleh human, lonxho e bonxho, njerëz të hurit e të litarit që... Ende pa mbaruar, ia mbyti fjalët një breshër duartrokitjesh.

Pandeha se po rrëzohej çatia dhe ngrita sytë përpjetë. Kushedi përse, sa herë vështrojnë lart, njerëzit pandehin se do të shohin zogj që fluturojnë. Mirëpo në këtë rast, unë pashë në tufa njollat e lagështirës. Tabakët prej kompensatoje kishin lëshuar bark vende-vende dhe nga tavani vinte erë myku. Meqë brohoritjet për shkëlqesën nuk kishin të pushuar, nisën të më gjëmonin edhe veshët: gjithë ai mitralim duartrokitjesh sikur po ma grinte trurin. Ndërkaq, një grup pacientësh po e detyronte zotin Ministër që të hipte mbi tavolinën e panelit. Ai kundërshtonte, kërkonte ta rimerrte fjalën, por salla oshëtinte si të kishte frikë se çfarëdo të shtonte tjetër oratori, do t’i prishte ato që kishte thënë deri atë çast.

Mirëpo edhe ashtu shkëlqesa ia arriti t’i jepte fund, duke i dhënë zërit më tepër kumbim dhe solemnitet. Ai deklaroi se në atë çmendinë nuk kishte të sëmurë mendorë, por vetëm njerëz fatkeqë që gabimisht ishin trajtuar si të tillë. Një dru i shtrembër, përsëriti, ka shtrembëruar tërë barrën. Pastaj një të hapur dy kapakët e portës nga oborri dhe, i përcjellë nga shpura, doli vetë i pari. Pas tij vërshuan gjithë pacientët, që ia mbathën menjëherë drejt qytetit.

Nuk pashë se kush e mbylli atë portë, veçse dëgjova se e kyçën nga jashtë. Kisha mbetur pa lëvizur, si në fillim, me kurrizin mbështetur në derën që lidhej me korridorin.

“Doktor Çumani!”, më shkundi një ton i rëndë.

Vërejta se në një qoshe kishte mbetur ende dikush, një njeri nga eskorta e shkëlqesës. E njihja, dikur kishte punuar në një spital rural.

“Doktor Çumani”, e përmirësoi tonin me mirësjellje, “përpara se t’ju tregojmë krevatin, do t’ju duhet të bëni një banjë dhe të vishni pizhamet. Sa për ushqimin, s’do të jetë nevoja të mundoheni, do të jap urdhër t’jua sjellin në dhomë.”

Kuptova se më kishte zëvendësuar në detyrë. Mirëpo përse? E ndjeva se pavijoni ishte zbrazur. Ndoshta unë, Abedin Çumani, isha i çmenduri i vetëm në atë çmendinë.