Aktualitet

24 Mars '99, Albana Lifschin sjell rrëfime të fëmijëve refugjatë të Kosovës

Në 20-vjetorin e fillimit të luftës së NATOS për çlirimin e Kosovës 

Shkrimtarja Albana Melyshi Lifschin, ish-gazetare e RTSH sjell në 20-vjetorin e fillimit të Luftës së Natos për Çlirimin e Kosovës kujtime dhe pjesë nga libri i saj “Children of Kosova–stories of horror” A view from Fort Dix, refugee camp in N.J. Një arritje personale e autores është që ky libër u miratua nga Bordi arsimit i Nju Jorkut, si tekst shkollor për studimet sociale, klasat 6-12, por e parë në plan më të gjerë, ky fakt është një dobi edhe për Kosovën. 

Fëmijët që kanë rrëfyer për Albanën dramat e tragjeditë në familjet e tyre tani me siguri janë bërë prindër vetë. Mjaft prej tyre qëndruan në SHBA. Disa edhe u kthyen në Kosovën e çliruar. Le të shohim më poshtë rrjedhën e ngjarjeve dhe disa prej rrëfimeve të fëmijëve me fëmijëri të pazakontë. 

-Koha që punova në Fort Diks, Nju Xhërsi, me refugjatët e Kosovës, për mua do të mbetet e paharruar. Besoj se shumë prej atyre të cilëve iu dha kjo mundësi mund të thonë të njëjtën gjë. Gjithsesi, për mua ishte krejt e veçantë.  

Ishin ditët e marsit të 1999. CNN transmetonte për ditë karavane të tërë familjesh të shqiptarëve të Kosovës të përzëna nga trojet e shtëpitë e tyre nga milicia e ushtarët sërb që i shoqëronin nën bajonetën sërbe. I ndiqja lajmet çdo ditë me tim shoq, e më mbusheshin sytë me lot. Kur dëgjuam që rreth 5 mijë refugjatë kosovarë Qeveria Amerikane do t’i sillte në SHBA, në bazën ushtarake të Fort Dix-it, një zë i brendshëm më thosh se duhet të ndodhesha atje. Mund të shërbeja me diçka. Paul, im shoq më kuptoi. Kështu, shkuam në Fort Dix. Atje pashë shumë të tjerë që sapo ishin punësuar si përkthyes. Më morën në intervistë. Më kujtohet përfaqësuesja e SIERAK, Djana Dui. I dhashë resumenë time dhe pas një interviste të shkurtër më planifikuan si përkthyese.  U thashë se unë mund të bëja më shumë, se aq. Me eksperiencën time të punës si gazetare e televizionit, me atë popullsi jo të vogël dëgjuesish mund të përgatisja një program radiofonik të përnatshëm për “miqtë”, (kështu u porositëm t’i quanim refugjatët). Lajmet do t’i përktheja nga CNN dhe shtypi i përditshëm që vinte aty.  U gëzova shumë me aprovimin dhe fillova menjëherë planifikimin e programit ditor të lajmeve. Në godinë u vendosën dy altoparlantë të mëdhenj. Programi i lajmeve fillonte në orën 6 pm, por ata grumbulloheshin që pas orës 5 pasdite para qendrës së zërit sëbashku me familjet e tyre. Uleshin në bar të gjithë dhe më pas filluan të sillnin karrige. Ishin të etur për lajmet; ata nuk dëgjonin por thithnin çdo lajm për Kosovën, Shqipërinë e Maqedoninë, ku kishin mbetur pjesëtarë të familjeve të tyre, por edhe për gjithë Ballkanin. Prisnin me padurim të dëgjonin që forcat e Natos hyjnë në Kosovë. Më kujtohet një mbrëmje kur e hapa transmetimin me lajmin “Kisha ortodokse serbe kërkon dorëheqjen e Millosheviçit”, u dëgjua një thirrje gëzimi e menjëherëshme dhe e fuqishme. Zërat e tyre depërtuan përmes dritares në studion e transmetimit. U rënqetha. E kam ndjekur reagimin e tyre në çdo transmetim që bëja. E dija kur gëzoheshin, e dija kur hidhëroheshin. Jetoja me ndjenjat e tyre. Ndonjëherë, ata nuk prisnin sa të vinte koha e transmetimit, por më pyesnin sa herë më shihnin jashtë studios: Çfarë lajmesh kemi sot?

Fëmijët u bënë pjesë e këtij programi. Ata grumbulloheshin para derës së godinës së transmetimit. Me ta krijova pjesën e dytë të programit, fill pas transmetimit të lajmeve.

Për 4 Korrikun, ditën e Pavarësisë së Amerikës dhashë një program të veçantë në qendër të të cilit vura pjesë nga Deklarata e Pavarësisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës, duke theksuar idenë që në një shtet të vërtetë demokratik, njerëzit kanë të drejtë të zevëndësojnë qeverinë që nuk i përmbush interesat e popullit…

Gjithësesi, atë ditë pjesa me interesante e programit tim ishin fëmijët. Ata e mbushën këtë program me këngë, vjersha, e biseda të sinqerta. Mjaft amerikanë që punuan në Fort Dix, kërkonin të dinin se çfarë thoshin këngët apo vjershat e kosovarëve të vegjël.

Vetë jeta e refugjatëve, e secilit prej tyre, kishte diçka tragjike. Por në këngët e vjersha të fëmijëve apo të rinjve e kuptoje që tragjikja qe trashëguar nga e kaluara. Këngët e lirisë, këngët e trimave ishin të parat këngë që mësuan fëmijët kosovarë. Ata mësuan të jetonin me dhimbjen si pjesë e pandarë e jetës. Mësuan të jetonin një jetë të jashtëzakonshme duke e marrë atë si të zakonëshme. Fëmijët nga 10-14 vjeç, ishin fëmijë të lindur në kohën kur qeveria e Beogradit ua hoqi autonominë (1989) bashkë me të drejtën e gëzimit të jetës dhe ua zëvendësoi atë me ankthin e persekutimit. U mësoi fëmijëve eksperiencën e hidhur të luftës, kur dikush nga familja mund të mungojë në çdo kohë-mund të vritet, të persekutohet apo emigrojë. Fëmijët e Kosovës para se të mësonin këngët e lojrat e fëmijërisë mësuan ato të mërgimit, lëngimit për liri e për atdhe, këngët e trimërisë. Ata kënduan për heronjtë e Kosovës, ata recituan për ata që u burgosën nga sërbi vetëm e vetëm sepse donin lirinë. Këngët e tyre ishin për emigrantët që u detyruan ta lenë vendin e tyre të bukur për shkak të pushtetit serb. Fëmijët e sollën këtë thesar në programin tim. Diçka që më bëri përshtypje e që s’do ta harroj kurrë ishte fakti se askush prej tyre nuk këndoi as edhe një këngë fëmijësh, këngë lojrash të moshës së tyre, siç bëjnë fëmijët e lirë kudo në botë. Jo sepse atyre nuk u pëlqenin lojrat e moshës se tyre, por sepse ata u lindën atëherë kur qeveria e shtetit të tyre ua hoqi lirinë e buzëqeshjen. Ata u lindën e u rritën gjatë persekucionit serb. Ajo qeveri u mbylli shkollat që ata të mos e mësonin kurrë historinë e tyre, kulturën e popullit të tyre. Fëmijët e Kosovës para se të mësonin të emërtonin lodrat e tyre, mësuan fjalët “liri “,”burg” dhe “mërgim”. U mësuan të përballojnë diskriminin ashtu sikurse prindërit e tyre. Ata u bënë të fortë si prindërit e tyre. Për më tepër ata u bënë poetë të dhimbjes. 

“Amerika nuk ka nevojë për muaKosova ka nevojë”.

Quhej Makbule Qerimi dhe ishte 14 vjeç

Më kujtohet një mbrëmje dikush më solli në studio një vajzë të re me një një vështrim të menduar.

Quhej Makbule Qerimi dhe ishte 14 vjeç.  Ajo recitoi një vjershë vargjet e të cilës më prekën dhe po i citoj më poshtë.

Pse kështu?

Pse u larguam kështu?

Të jem në mërgim e përmalluar

Pse u largova nga foleja ime?

Të jetoj në mërgim si jetime? 

Mua më kishte vdekur nëna

Por prapë kisha një nënë

Kisha Kosovën me diell e me hënë

Tani ndodhem në Amerikë

Në kazermat ushtarake

Për Kosovën time

Lotët më shkojnë për faqe… 

Kur mbaroi, e pyeta se kush e kishte shkruar atë poezi. M’u përgjegj thjesht: Unë. Atë mbrëmje biseduam gjatë. Ishte jetime. Ishte e pjekur tej moshës së saj. E pyeta nëse dëshëronte të rrinte në Amerikë. Ajo ishte e talentuar, e zgjuar dhe Amerika do t’i jepte shumë mundësira. “Jo, më tha, Amerika ka plot njerëz të zgjuar e të talentuar. Amerika nuk ka nevojë për mua. Kosova ka nevojë”.

Nuk e di pse, por atë moment më erdhi ndër mend ai episod i bukur i përcjellë si mesazh i atdhedashurisë brez pa brezi. E kam fjalën për zakonin e vjetër të arbëreshëve në brigjet e Italisë kur prindi e ngrinte lart fëmijën e porsalindur duke e kthyer atë me fytyrë nga Adriatiku për të mos harruar kurrë nga kishin ardhur.

Alban Berisha dhe vellai i tij Arli
       Alban Berisha, 12 vjeçar, dhe vëllai i tij Arli

Do të shtoja këtu disa fjalë për Alban Berishën 12 vjeçar dhe vëllain e tij Arlin. Albani ishte i pari fëmijë me të cilin u njoha në Fort Diks. 

Ishte pasdite tek bisedoja me një grup fëmijësh. Doja të dija se çfarë dëshëronin të dëgjonin ne programin e tyre. Sigurisht isha përgatitur të dëgjoja kërkesa fëmijësh. Njeri nga fëmijët ngriti dorën duke kërkuar leje të fliste.

-Unë dua të dëgjoj që Kosova u çlirua nga serbët!

-Si të quajnë? e pyeta

-Alban- m’u përgjigj.

I thashë Albanit që edhe unë e prisja me padurim atë lajm dhe shpjegova që përveç lajmeve në programin e mbrëmjes do kishim edhe nje minutazh të caktuar vetëm për ata, fëmijët. E pyeta nëse i pëlqenin vjershat.

-Po, më tha, dhe u ngrit duke marrë drejtqëndrim për të recituar. Ndër të tjera vjersha e tij thoshte: “Më rrahën /më keqtrajtuan/ Më kërcënuan me burg e ferr. Por unë s’friksohem /E çfryj zemrën e s’kam dert!

-A e di se kush e ka shkruar këtë poezi, Alban? Djali nuk foli, por i vëllai i tij më i vogël, Arlini bëri me kokë nga ai:

-E ka shkruar vetë.

U mësova të mos habitem më kur dëgjoja që fëmijët e Kosovës i kishin shkruar vetë poezitë që recitonin apo në ndonje rast edhe këngët.

Ishte vështirë ta kërkoje fëmijërinë tek këta fëmijë. Ajo ishte e përzierë me luftën.

Ata më treguan historitë e tyre, ashtu si e kanë përjetuar ata krimin serb të fundshekullit dhe ato unë i përfshiva në librin tim në anglisht “Children of Kosova-stories of horror”. Qëllimi i librit ishte që t’i tregoja të vërtetën e hidhur publikut anglishtfolës përmes këndvështrimit të pafajshëm e të pa-anshëm të fëmijëve kosovarë, ashtu siç e kishin përjetuar ata. 

Adnan Murtezi, 14 vjeç, Prishtinë 

“Ushtarët serbë erdhën me maska tek shtëpia jonë dhe thirrën sërbisht:

-Dilni jashtë! Shpejt!

Ishin të gjithë të armatosur me automatikë.

-Dilni jashtë! Hajt, shkoni tek Natoja! Shkoni tek Klintoni!

Pastaj shanin me fjalë të ndyra.

Ne dolëm jashtë. Ata qëlluan me automatikë në dyert e dritaret tona. Çdo gjë u thye, u shkatërrua. Rrugës na shtynin përpara, na shanin dhe herë pas here shtinin me automatik nga të gjitha anët. Thërrisnin: “Ikni, zhdukuni! Kosova s’është e juaja, është e jona!”

Ushtarët serbë thyenin xhama dyqanesh e çfarë t’u dilte përpara por nuk na tregonin se ku po shkonim. Kemi ecur kështu ndoshta 5 orë, deri sa na kanë çu tek stacioni i trenit. Unë kam tre motra dhe një vëlla të sëmurë. Një motër tjetër ishte e martuar. Ajo mbeti në Prishtinë. Për të nuk dinim asgjë se ku ndodhej e si ishte. …Atë natë nuk na nxuni treni të gjithëve. Ne që mbetëm, ramë për të fjetur përtokë. Por askush s’mundi të flerë atë natë. Dëgjonim krisma, të shtënat e ushtarëve serbë. Atë natë dy gra shtatëzana lindën aty, afër trenit. Të nesërmen në mëngjes herët na nisëm me tren për në Maqedoni”. 

Alberta Mehmeti, 14 vjeç, komuna e Gjilanit. 

Aty, ku banonim ne, janë dy Shillova, Shillova e Shqiptarëve dhe Shillova ku banonin serbët. Natën që Natoja filloi sulmin ajror mbi Jugosllavi, ne po ndiqnin lajmet e televizionit të Tiranës. Aty dëgjuam se sirenat e alarmit për fillimin e bombardimit të Natos u dëgjuan mbi Beograd. Shqiptarët e Shillovës brohoritën për këtë lajm me të madhe. Këto brohoritje i dëgjuan serbët në anën tjetër dhe atëhere ata filluan të qëllojnë me armë në drejtim të Shillovës shqiptare. Atë natë u plagos një vajzë. Familja e mori për ta çuar urgjentisht në spital. Milicët serbë i ndalën familjarët rrugës dhe u kërkuan dokumentat. Familja iu lut të mos i vononin shumë se vajza kishte humbur shumë gjak e duhej çuar sa me parë tek doktori, në spital. “Ah, ashtu?! A doni ta çoni sa më parë në spital? Çojeni pra!” thanë ata dhe e shprazën automatikun mbi gjoks të vajzës. 

Fatbardha Rexhepi, 12 vjeç, Pogragjë, komuna e Gjilanit

Në familjen tonë, ndodhi një tragjedi të cilën s’do ta harroj gjithë jetën. Po largoheshim nga shtëpita jonë e nga Kosova të ndjekur prej policisë e ushtarëve serb. Ishte një kolonë e gjatë njerëzish para e pas nesh. Ne po udhëtonim me traktor. Mbi kokat tona fluturonte helikopteri sërb dhe herë pas here qëllonte. Emta e babait tim po mbante në krah fëmijën një vjeç e gjysëm. Plumbi i snajperit sërb goditi foshnjën, në kurriz. Emta e babit, që ishte gjyshja e fëmijës duke menduar që fëmija i vdiq në duar, u trondit aq shumë, sa i pushoi zemra në vënd. Ajo quhej Nexhmije Azemi.

Shkabjan Hetemi, 14 vjeç, Prishtinë

E para gjë që nuk e harroj kurrë pasi na dëbuan nga shtëpia, është momenti kur zbritëm nga treni ne Maqedoni. Ushtarët serbët na vunë në kolonë dy nga dy e na urdhëruan të ecnim mbi shinat e trenit. Na thanë që askush të mos guxonte të dilte nga shinat se ndryshe do ta vrisnin. Ata ecnin anash nesh me automatik në duar. E dyta, ishte qëndrimi në Bllacë të Maqedonisë. Në Bllacë ndenjëm jashtë tre ditë. Binte shumë shi. Këmbët i kishim në llucë. I gjithë vendi rreth e qark ishte kthyer në llucë. Maqedonët na jepnin qese plastike me u mbrojtë nga shiu. Ne i ngulnim në shkopinj druri dhe i përdornim si strehë. Ushqimin, bukën, e sillnin me traktorë dhe na e hidhnin që nga traktori, kush të mund ta kapte. Aty kemi pritë autobuzin që të na çonte në kamp. Tre ditë kemi pritur në shi. S’kishim ku flinim veçse në baltë. Mamit i ra të fikët. Vëllai na mungonte.Nuk e dinim se ku ishte. Vonë Kryqi i Kuq na njoftoi se ai kishte hyrë në Shqipëri. 

Flakron Gjikokaj, 15 vjeç, Deçan

Ishim mbledhur të gjithë në shtëpi kur papritur dëgjuam të shtëna me automatik. Dolëm menjëherë jashtë për të parë se çfarë kishte ndodhur. Rruga ishte e mbushur me ushtarë e milicë sërb. Ne u nxituam të hynim nëpër bodrume. Nuk kishin kaluar as dhjetë minuta kur serbët nisën të qëllonin me granata mbi Deçan. Një granatë na ra në kulm të shtëpisë dhe fëmijët nisën të qanin me të madhe. Dolëm prej andej pasi nuk e ndjenim më veten të sigurtë. U nisëm në këmbë për në Kodrali, fshat afër Deçanit. Por edhe aty serbët filluan të sulmojnë me granata. E lamë Kodralinë e u nisëm për në Llukë. Helikopteri serb fluturonte mbi kokat tona e qëllonte. Nga helikopteri janë plagosur plot njerëz rrugës. Një komshia jonë, plakë e paralizuar që po e mbanin djemtë, iu lut atyre që ta linin në rrugë e te mos rrezikonin jetën e tyre për të. Prej aty duke ecur gjithë kohën në këmbë arritëm në një fshat tjetër, në Strelcë. Në atë fshat banonte tezja. Edhe aty gjëndja nuk ishte më e mirë. Gjetëm një makinë e ikëm dhe prej aty. Vazhduam rrugën në drejtim të Pejës. Babai atë kohë ishte në Gjermani. Kur i dhanë lajmin që ne do shkonin në kampin e refugjatëve në Stankovec të Maqedonisë e la Gjermaninë për t’u bashkuar me ne. Por nuk u takuam dot me të. Nga Stankoveci ne na prunë në Amerikë ndërsa babai tani ndodhet në Stankovec.  

Këto ishin disa prej rrëfimeve të përfshirë në librin “Children of Kosova-stories of horror” nga Albana Melyshi Lifschin