Komunitet

Shqipëria që unë ëndërroj - Me patriotin Hajro Çini në Toronto

  • Published in Komunitet

Intervistoi Taulant Dedja

Hajro Çini është një emër i njohur, veçanërisht për diasporën shqiptaro-kanadeze. I ardhur në Kanada që prej fillimviteve ’90-të, pasardhësi i dy nga familjeve më të mëdha patriotike shqiptare, i rritur në Elbasan, ai është një personalitet i paepur, aktiv dhe energjik në çështjet shqiptare, që prej atyre të hershmeve që historia i ka transformuar sipas interesave të shteteve të mëdha apo diktaturave, e deri tek zhvillimet e ditëve të sotme. Me një bagazh kulturor të admirueshëm në fusha të ndryshme, Hajro Çini nuk reshtet të zgjerojë dijen e tij. Në javën e parë të këtij viti, Hajro do të ulet sërish në auditorët e Universitetit të Torontos për të ndjekur pasionin e tij të pashuar, Matematikën. Për të kuptuar se ku e gjen ky burrë i mençur gjithë këtë vullnet, në një kohë kur ka arritur përtej atyre që një familje aspiron në jetë, duhet të njihni e kuptoni Hajro Çinin. Kjo intervistë është një hyrje e shkurtër në botëkuptimin e tij, por të paktën është diçka për të cilën ia vlen t’i kushtosh disa minuta…

Taulant Dedja: Cilat janë rrënjët familjare të Hajro Çinit?

Hajro Çini: Që në fëmijëri kisha dëgjuar për veprimtarinë atdhetare të të dy anëve të familjes sime, si nga im atë ashtu edhe nga gjyshja, nëna e nënës. Të dy anët më kanë lënë faqe të bardhë dhe detyrime të mëdha kombëtare. Çinirajt u bënë një nga familjet më të pasura të Delvinës që nga mesi i shekullit XIX, në saj të aktivitetit të tyre tregëtar, zejtar duke arritur që, sipas Historisë së Shqipërisë, (botim i Akademisë së Shkencave viti 1984 Vëllimi i Dytë faqe 77) në 1911 Jahja Abdyl Çiniu (stërgjyshi) të kishte mbi 4,000 hektarë tokë, kullota, pyje etj. Kjo pasuri ishte vënë pa përkrahjen e Perandorisë Osmane, ndaj të cilës, që nga Abdyl Çiniu e deri tek Hajro Jahja Çiniu u sollën në mënyrë rebeluese. Jaho me të vëllanë u internuan në Adana nga fundi i shekullit XIX, ndërsa Hajro krijoi çetën e tij në fillimet e shekullit XX dhe në korrik 1911, në Cepo të Gjirokastrës, ku Namik Delvina, Hajro Çini, Hasan Xhiku, Musa Demi firmosën Memorandumin e Cepos, nga ku i kërkohej Portës së Lartë të plotësonte katër pika, midis të cilave të gjitha të drejtat që kishte fituar Kosova, të shtriheshin në të katër Vilajetet, si dhe të ngriheshin shkollat shqipe, ku mësimi të bëhej shqip dhe me gërmat tona kombëtare (Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare 1878-1912 faqe 227).

Në Cepo u bë edhe organizimi ushtarak i jugut ku kryekomandant u zgjodh Namik Bej Delvina, dhe shefi i shtabit të forcave kryengritëse Hajro Çiniu. Çerçiz Topulli e Mihal Grameno, kanë qënë nga luftëtarët që raportonin tek im gjysh (Kujtime Historike, Namik Bej Delvina). Për aktivitetin e tij patriotik dhe kombëtar, Presidenti Bujar Nishani, me Dekret Nr. 9664 datë 24.06.2016, e dekoroi gjyshin tim (emrin e të cilit ma vunë kur linda) me “Dekoratën e Artë të Shqiponjës”.

Gjyshi tjetër, i ati i nënës, Salih Çeka është viktima e dytë e kundërrevolucionit të vitit 1924 dhe u vra nga njerëzit e Ahmet Zogut, me kërkesë të ish-vjehrrit të Zogut, Shefqet Bej Vërlacit më 1 shkurt 1925. Viktima e parë ishte Elez Isufi (Ndreu) më 24 dhjetor 1924, kur Zogu vinte në fuqi i mbështetur nga trupa cariste ruse dhe serbe, dhe pas tyre u vra Luigj Gurakuqi më 31 mars 1925. Salih Çeka ishte intelektual i shquar, kishte mbaruar studimet universitare në Francë më 1913, dhe më të mbaruar studimet, në vend që të shkonte në Stamboll, nga e kishin dërguar me bursë në Francë, ai kthehet në Shqipërinë e tij të mëvetësuar për të dhënë kontribut në progresin kombëtar. Mbajti detyra të rëndësishme në arsim si Drejtor i shkollës Normale të Elbasanit, zëvëndësministër i arsimit, kur ministër ishte firmëtari i mëvetësisë dhe patrioti i shquar Rexhep Mitrovica, i cili e çmonte dhe vlerësonte shumë Salih Çekën. Ishte një nga përfaqësuesit e Elbasanit në Kongresin e Lushnjes. U shqua në luftën e tij për laicizimin e shkollës shqipe, ishte një nga organizatorët kryesorë të tre kongreseve arsimore 1922, 1923, dhe 1924. Është dekoruar me tre medalje: “Urdhëri i Lirisë së Klasit të Tretë”, “Mesues i Merituar” “Mësues i Popullit”.

Ka një lapidar në fshatin Selvias, atje ku është vrarë dhe eshtrat e tij prehen në varrezat e Dëshmorëve të Elbasanit, sepse mban titullin “Dëshmor i Atdheut”. U përpoqa të jem sa më konçiz dhe përmënda vetëm emrat të cilat janë dekoruar, edhe pse kjo ështe një përgjigje e gjatë.

Në Luftën e Dytë ne nuk patëm, si familje, asnjë ndikim në asnjë kamp. Asnjë nga gjyshërit nuk ishte gjallë e im atë ishte vetëm 16 vjeç. Për më tepër, kur ushtria greke pushtoi Delvinën, e dërguan në internim në Greqi, deri kur ushtria gjermane degjeneroi Greqinë, ashtu siç e meritonte. Pra unë nuk kam asnjë konflikt interesi kur shprehem për atë pjesë të historisë së Shqipërisë.

Taulant Dedja: Pse u largua nga atdheu një patriot si ju?

Hajro Çini: Rastësisht. Nuk kisha ndërmënd të largohesha përfundimisht. Kisha dy xhaxhallarë, të cilët ishin larguar, me luftë, nga Shqipëria më 1947. Njëri jetonte në Kanada, tjetri në Australi. Të dy më ftuan me këmbëngulje dhe unë vendosa që të shkoj nga një muaj e gjysmë tek secili dhe të rikthehesha të jepja kontributin tim në ringritjen e Shqipërisë. Ramiz Alia nxorri një ligj krejt absurd, sipas të cilit, çdokush që largohej nga vëndi i punës më shume se 3 javë e humbiste përfundimisht atë. Ky u bë shkaku kryesor që mora një vendim, të cilin koha e vërtetoi që kishte qenë më i mënçuri që unë kam marrë në jetën time.

Taulant Dedja: Cilat janë etapat më të rëndësishme që do të veçonit nga vitet e emigrimit në Kanada?

Hajro Çini: Proçesi i emigrimit jashtë vëndit është i gjatë, jo i lehtë dhe me plot ulje ngritje. Nga ana proceduriale unë nuk vuajta, për shkak të mbështetjes që kisha nga xhaxhai dhe dokumentet e qëndrimit i mora pa problem, edhe pse atë kohë fitimi i statusit u bë shumë i vështirë sepse në Shqipëri kishte fituar PD-ja. Më pas, u pranova në Universitetin e Torontos në Mars 1994 për të ndjekur 4 kurse (undergraduade) e për të kaluar pastaj si student i rregullt në Master of Arts Program, të cilin e mbarova më 1 Qershor 1996. Kam ndjerë lehtësim kur kam marrë statusin e rezidentit të përhershëm, një ditë para se të ulesha në bankat e universitetit, sepse do të ishte shumë e mundimshme financiarisht (katër herë më e shtrenjtë pagesa e studimeve) nëse nuk do ta kisha. Pas studimeve kam punuar si bankier dhe më pas si Financial Controller në dy korporata ku dhe fitova një eksperiencë të vlefshme.

Taulant Dedja: Ç’mendon Hajro Çini për Shqipërinë aktuale?

Hajro Çini: Shqipëria ka pasur progres mahnitës 1992 – 1996 dhe 2005 – 2013 dhe shkatërrim total të asaj që është ndërtuar në periudhat e përmëndura më 1997 dhe sidomos pas 2013 kur pushtetin e mori një psikopat i droguar që urren çdo gjë njerëzore, duke mos përjashtuar as njerëzit e tij më të afërm, madje duke akuzuar edhe të atin si baba biologjik të djalit të tij. Nuk ka perversitet më të ulët.

Shqipëria ka potenciale për t’u bërë një shtet normal. Zoti i solli Kombit Shqiptar, në momentin më të volitshëm, dy korifej, Dr. Sali Berishën dhe Dr. Ibrahim Rugovën. Falë tyre dhe familjes Bush, ne kemi Shqipërinë në NATO, pra të papushtueshme, si dhe një Kosovë të pavarur, sovrane dhe të njohur ndërkombëtarisht. Si pranimi në NATO ashtu edhe pavarësia e Kosovës nuk do të kishin ndodhur pa përkrahjen e familjes Bush. Mua më kritikojnë shpesh, me sinqeritet, shumë patriotë shqiptarë, për qëndrimet e mia anti-Clinton, por unë kam informacione specifike që Clinton u detyrua të hynte ne Kosovë dhe se nuk kishte asnjë plan përtej asaj ndërhyrje. Po ashtu ai refuzoi kategorikisht propozimin gjerman që sapo të vendosej paqja, Kosova ose t’i bashkangjitej direkt Shqipërisë, ose të shpallej e pavarur që më 1999. Po të kishte qënë Bush Sr, apo Bob Dole, Kosova do të ishte bërë e pavarur pa pasur nevojë të përjetonte eksodin. Prandaj unë nuk i njoh ndonjë meritë të jashtëzakonshme presidentit Clinton.

Edhe pse situata është shumë e rëndë, unë kam shpresë që viti që po vjen do të sjellë ndryshime thelbësore progresive si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë.

Me Shqipërinë u bënë shumë eksperimente nga Soros si dhe familja Clinton, e cila i dha hapësirë atij. Shqipëria u bë republika e ambasadorëve, ku disa ambasadorë të fuqive të mëdha perëndimore kanë shkelur me të dy këmbët sovranitetin e vendit dhe i kanë dhënë mbështetje pjesës më shkatërrimtare të politikës. Në kushte normale, Edvin Kristaq Rama, Gramoz Ruçi, Skënder Gjinushi, Hashim Thaçi, Kadri Veseli apo Albin Kurti, as do ta kishin parë ndonjëherë foltoren e Parlamentit jo më të tregonin pafytyrësinë e tyre më të plotë.

Jam shpresëplotë se në Shqipëri ka një shkollë politike kombëtare berishiane, pjesë e të cilës, kanë dhënë prova të qarta, politikanë të aftë, të qytetëruar, brilantë intelektualisht si Lulzim Basha apo qëndrestarë si presidenti Meta. Këta dy pasues të shkollës berishiane të sovranitetit kombëtar kanë treguar, me fakte, se kombi vlen më shumë se fërkimi i krahëve nga ndonjë ambasadë soroiste.

Taulant Dedja: Kemi parë foto tuajat me politikanë shqiptarë. Cilin do veçonit dhe vlerësonit dhe cilin do kritikonit më shumë?

Hajro Çini: Padyshim mikun tim të vyer Dr. Sali Berishën, më i arriri në çdo aspekt, i ndershëm, trim, i paepur, gjithnjë energjik për më të mirën kombëtare. Edhe pse nuk arrita ta takoj kurrë, Dr. Ibrahim Rugovën, një vizionar të jashtëzakonshëm. Pa urtësinë dhe mënçurinë e tij ne nuk do të kishim sot Kosovë të pavarur. Vlerësoj shumë Lulzim Bashën, i çiltër, plot sinqeritet, kurajo dhe vendosmëri. Atë që kaloi ai pas 2013, kur kishte të gjithë korrupsionin perëndimor mbi kurriz, kishte të gjithë krimin e organizuar ndërkombëtar kundër, kishte Sorosin, “Rilindjen” që është një grup i strukturuar kriminal, kishte të gjithë majtizmin agresiv ndërkombëtar kundër. Shikoni se çfarë po ndodh kundër Presidentit Trump, që ta shihni se sa thellë ishte shtrirë e keqja në perëndim, dhe se Shqipëria ishte gjetur si laborator për eksperimente. Shqipëria nuk ka sot rend kushtetues si rezultat i eksperimenteve sorosiane të shkatërrimit të sistemit të drejtësisë, që më pas ta implementonin edhe në USA.

Vlerësoj dy presidentët e fundit të Shqipërisë, Bujar Nishanin dhe Ilir Metën. Të dy pasues të asaj që unë quaj shkollë berishiane kombëtare. Kam vlerësuar shumë edhe presidentin e Kosovës Fatmir Sejdiu. Vlerësoj shumë edhe Vjosa Osmanin, një shqiponjë trime dhe shpëtimtare e Kosovës.

Padyshim përsëri, njeriu më shkatërrimtar në politikën shqiptare është Edvin Kristaq Rama. Presidenti Meta e ka shprehur publikisht se ai (Rama) e ka mbrojtjen gati. Ai e ka kartelën e psikopatisë. Veterinerin Bamir Topi, një njeri i pabesë dhe totalisht i pavlerë, Thaçin, një krijesë e përbindshme dhe shumë e dëmshme kombëtare. Për pak, kombit i humbi Mitrovica si rezultat i prapaskenave kriminale, Rama-Vuçiç- Thaçi. Unë nuk kam pikë besimi as tek Albin Kurti. Ai ka sot mbështetje sepse nuk është provuar në pushtet, por sapo ta provojnë do ta kuptojnë se edhe ai është i dëmshëm po aq, ose më shumë se Thaçi. Ka edhe qindra të tjerë si Sabit Brokaj, Skënder Gjinushi, Spartak Braho e shumë e shumë kriminelë të tjerë…

Taulant Dedja: Nëse atdheu ju thërret, a e lë Kanadanë Hajro Çini?

Hajro Çini: Mua më është bërë ftesë më 2005, por konditat e mia personale dhe familjare nuk ma japin mundësinë që unë të rikthehem në Shqipëri. E vizitoj minimumi një herë në vit, por ka qëlluar edhe më shpesh, por jo për të jetuar atje.

Taulant Dedja: Ç’rol duhet të luajë diaspora në raport me atdheun dhe si e vlerësoni komunitetin shqiptaro-kanadez në këtë aspekt?

Hajro Çini: Përderisa unë nuk jam pjesë aktive e ndonjërës nga organizimet e komunitetit shqiptaro-kanadez, nuk mund as të jap ndonjë opinion. Kam vlerësuar vazhdimisht Vatrën në USA, kontributi i të cilës ka qënë thelbësor në mbrojtje të interesave kombëtare shqiptare. LDK-ja e New Yorkut ka qënë jashtëzakonisht përcaktuese në ndërhyrjen Amerikane në Kosovë. Do të kisha dëshirë që edhe ne në Kanada të bënim diçka të ngjashme. Kanadaja është një vend me reputacion të mrekullueshëm ndërkombëtar dhe ne duhet ta gjejmë rrugën që këtë reputacion ta përdorim në ndihmë të kombit.

Taulant Dedja: Si i vlerëson Hajro Çini raportet Kanada-Shqipëri dhe çfarë i takon të bëjë më shumë diasporës shqiptaro-kanadeze në këtë drejtim ?

Hajro Çini: Unë besoj se diaspora shqiptaro-kanadeze është ndër më elitaret që kombi ynë ka nxjerrë. Ka kapacitete të bëj mrekullira, në rast se do të organizohej sipas shëmbullit të komunitetit hebre. Brezi i parë e ka më të vështirë sepse i duhet të kalojë procesin e vështirë të mbijetesës, por me kohë, shpresoj se do të mësojmë nga hebrejtë.

Taulant Dedja: Ç’vlerë ka sipas jush miqësia në kushtet e emigrimit ?

Hajro Çini: Miqësia, sipas mendimit tim ka dy aspekte, atë ideal dhe atë material, por që në kushtet e Kanadasë, e cila të krijon mundësinë të jetosh i qetë dhe i lirë, aspekti material i miqësisë zbehet. Gjatë kohës së komunizmit, miqësia reale kishte vlera të padiskutueshme, sepse njeriu jetonte nën një rrezik të përhershëm. Kur u vra, apo vetëvra me dy plumba, Mehmet Shehu, unë e kuptova se sa e rrezikshme ishte jeta nën komunizëm. Kur numri dy i pushtetit zhduket brënda natës me fare e me fis, po dikush që nuk ka miq e shokë?

Unë kam shumë miq dhe shumë të mirë në Kanada, miqësi e krijuar kryesisht pas 1992. Jo rrallë, sugjerimet e miqve më kanë dhënë shtysa që të ndërmarr veprime që kanë dalë me vlera në kohë. Pa ato sugjerime ndoshta unë do të isha shumë më prapa, nga ku jam. Shpresoj se edhe unë kam qënë mik me vlera për ata.

Taulant Dedja: Cila është lidhja juaj me Masonët?

Hajro Çini: Unë jam mason i gradës 32. Kam aderuar që në 5 qershor 1998, i kam kaluar të gjitha shkallët dhe postet në Loxhën Blue. Kam hyrë në 2001 edhe në organizatën e Shriners. Para se të lindnin dy vajzat isha shumë aktiv. Pas 2003 shkoj vetëm në ditën e fillimit të vitit masonik, veçanërisht, kur zgjidhem për ndonjë post, se atë ditë duhet bërë edhe betimi. Shkoj edhe në ditën që bëjmë zgjedhjen e oficerëve të vitit pasardhës ose kur, për arsye të ndryshme, më kërkon, miqësisht, Mjeshtri i radhës i Loxhës që të jem i pranishëm.

Taulant Dedja: Pse iu futët studimeve të matematikës në Universitetin e Torontos?

Hajro Çini: Matematika ka qënë pasioni im qysh në fëmijëri, po ashtu, ka qënë edhe miku, shoku apo gjëja më besnike që unë kam pasur në jetë. Asnjëherë nuk më ka lënë në baltë, përkundrazi. Ishte akt kriminal që tre kriminelë, midis edhe disa të tjerëve, luftuan me ngulm që mua të më mohohej shkolla. Çifti Emine dhe Beqir Bahja ishin të parët që në këshillin e lagjes vendosën që mua të më mohohej shkolla. Emineja ka mbajtur edhe titullin «Heroinë e Popullit», titull që, regjimi komunist i jepte, me përjashtime shumë të vogla, kriminelëve të periudhës 1941-1944. Ka vrarë, me dorën e saj 21 kushërinj të vetët, pse ishin me Ballin Kombëtar. I shoqi Beqiri, ka vrarë, pas lufte një ushtar dhe partia e «dënoi» që ai të mos pinte më raki. Këtyre ju bashkangjit edhe Piro Kondi, një ndyrësirë tjetër, që më 1995 u dënua me burg si njeri që kishte bërë gjenocid në Shqipëri.

Imagjinojeni tani se sa energji negative çlironte regjimi komunist dhe sa prapa është akoma kombi shqiptar, kur për të kanë vendosur injorantët dhe kriminelët. Kombi ynë duhet të çlirohet pikërisht nga këta falanga krimesh, të civilizohet dhe t’i dënojë moralisht (pse jo edhe penalisht) të gjithë frenuesit dhe shkatërruesit e progresit kombëtar.

Pse vendosa tani? E kam pasur gjithnjë në plan. Asnjëherë nuk e kisha mbyllur atë kapitull. Shkoj më 18 Tetor 2019, në zyrat e këshillimit të University of Toronto, për të parë mundësinë se si t’i hyja asaj dege. Brënda 20 minutash u kthjellua gjithçka, mu riaktivizua statusi. Më 21 Tetor bëra foton e identifikimit të studentit dhe po atë ditë nga kompjuteri i shtëpisë u regjistrova në kursin që do filloj më 6 Janar, pa asnjë pengesë, pa u pyetur këshilli i lagjes, pa u pyetur organizata bazë e partisë (grupe të strukturuara injorantësh). U ndjeva aq i lehtësuar, aq i kënaqur dhe i përmbushur, dhe ridënova edhe një herë sistemin kriminal komunist të frenimit të progresit.

Bëjeni vetë bilançin, 10 vjet për të hyrë në universitet në Shqipëri dhe vetëm pasi vdiq Enver Hoxha dhe 20 minuta për të marrë degën e ëndrrës në Kanada. Kësisoj, del shumë e qartë se pse Shqipëria është akoma prapa.

Taulant Dedja: Sa lexon dhe çfarë preferon të lexojë Hajro Çini?

Hajro Çini: Unë lexoj vazhdimisht dhe pandërprerje qysh nga mosha 10 vjeç. Në periudha të ndryshme kanë lëvizur edhe preferencat. Kam interes të theksuar në matematikë, histori, politikë, fe dhe njerëz të shquar. Në rini kam adhuruar Hygoin, sidomos kryeveprën e tij «Të Mjerët», të cilën e kam lexuar 2 herë në shqip dhe një herë në anglisht, Cvajgun për saktësinë, detajet specifike që ai përshruan me aq vërtetësi në veprat e tij. Tani lexoj me shumë Nassim Nicholas Taleb, të cilin e konsideroj një nga mëndjet më të ndritura sot në botë. I kam lexuar nga dy herë librat e tij, dhe është Taleb një nga shtysat që unë po i hyj me themel matematikës, sepse dua që të zbërthej dhe përvetësoj edhe aspektin matematikor të veprave të tij. Lexoj John Maynard Keynes. Lexoj njëkohësisht të paktën tre libra.

Unë jam nga ata që mendojnë se që të kuptosh mirë politikën e ditës, duhet të dish mirë edhe historinë. Lexova para disa vjetësh “The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914” të historianit të shquar australian Christopher Clark. Ndryshe nga versioni zyrtar i historisë (pra ai i gënjeshtërti) i diktuar nga fituesi, Prof. Clark i fajëson të gjithë dhe jo vetëm shtetet gjermanike. Ai ngre një tezë shumë interesante. Lufta e parë botërore u bë për brigjet e Shqipërisë, të cilat Austro-Hungaria nuk dëshironte që sllavët t’i gllabëronin dhe ngre pyetjen: A duhet të quhet fajtore Austro-Hungaria pse donte të mbronte një shtet të vogël dhe të pambrojtur si Shqipëria nga shovinizmi serb?

Pas këtij libri lexova «The Origins of the Second World War», të A. J. P. Taylor, historian dhe akademik anglez, i cili fajëson me fakte Britaninë e Madhe për atë luftë dhe jo Gjermaninë. Kur e publikoi për herë të parë në vitet 60-të, ai libër shkaktoi tërmet në qarqet politike të Britanisë së Madhe.

Nga ato libra kuptova idiotsinë që përdorin esadistët dhe komunistët, kur «justifikojnë» Esad Pashën dhe Enver Hoxhën që «lidhën» aleanca me fitimtarët, kur pjesa dërrmuese e fitimtarëve, veç USA, kanë tentuar të zhdukin Shqipërinë nga harta ose ta zvogëlojnë edhe me shumë nga sa e kanë zvogëluar.

Më ra në dorë krejt rastësisht, libri «Ottoman Centuries – The Rise and Fall of the Turkish Empire» i historianit të shquar skocez Lord Kinross. Aty lexova historinë e kombit shqiptar nga shekulli i XIV e deri në të XX. Nga ai libër kuptohet qartë se pse Ballkani dhe veçanërisht etnia arbërore, që kishte qenë qëndër e qënësishme e disa perandorive Romake, Bizantine dhe Otomane, dhe që i kishte dhënë tonin jetës në pjesën më të qytetëruar të njerëzimit nga shekulli i IX e deri në atë të XX, me ngritjen e perandorisë ruse ishte bërë «fuçi baruti».

Të tre këto libra unë i konsideroj institucione shkollareske dhe në to shikohet qartë historia jonë. Ajo që në na është imponuar është të paktën 80% e gënjeshtërt.

Thuhet se oreksi vjen duke ngrënë. Pasi i studiova këta libra lexova «The Albanians» të Edwin Jacques, Plutarkun, veçanërisht Jetët e Pirros dhe të Aleksandit të Madh, dhe e kompletova me librin «Aleksandri i Madh» i Arthur Weigall. Kam në dorë «The Illyrians» të John Wilkes. Jam në kërkim të Veprës së Strabonit.

Që të respektojnë veten, pa e mbivlerësuar dhe pa u nënshtruar, shqiptarët duhet t’i lexojnë këto libra dhe asnjëherë nuk do të ndjehen të kompleksuar.

Taulant Dedja: Cili është raporti juaj me fenë ? A jeni praktikant i ndonjë besimi fetar?

Hajro Çini: Unë jam besimtar mysliman. Jam praktikant i ritit bektashi, agjëroj Ramazanin dhe Matemin, si dhe i falem Zotit. Nuk kam asnjë paragjykim ndaj besimeve të tjera dhe as ndaj besimtarëve të degëve të ndryshme të besimit, kam miq shumë të afërm edhe ateistë. Besimi është një aspekt personal dhe përzgjedhja është meritë apo jomeritë e kujtdo që e zgjedh, pa i bërë dëm ose nder askujt tjetër. Kurrë nuk i imponohem një jo bektashiani. Kam lexuar dy herë Testamentin e Vjetër, dy herë Testamentin e Ri dhe 10 herë Kuranin, një herë në shqip dhe 9 herë në Anglisht. Gjatë Ramazanit e rilexoj me dëshirë dhe sa herë që e rilexoj mësoj gjëra të reja. Një miku im ateist, autor i një libri shumë të këndshëm të botuar kohët e fundit, me të cilin debatoj shpesh për çështje besimi, me thotë shpesh dhe i habitur: “Ti je shumë paradoksal, se nga një anë e vlerëson shumë shkencën dhe matematikën dhe nga ana tjetër beson në Zot”. Unë personalisht nuk kam parë deri më sot ndonjë kontradiktë midis besimit dhe shkencës, dhe më vjen për të qeshur me konkluzionin e mikut tim.  

Taulant Dedja: Jeni mjaft aktiv në rrjetet sociale. Keni shumë miq, ndjekës dhe simpatizantë. Si reagoni ndaj ndonjë komentuesi që nuk është në linjën tuaj të mendimit?

Hajro Çini: Unë e pëlqej debatin konstruktiv dhe të llogjikshëm. Unë hulumtoj për çdo aspekt të gjërave për të cilat kam interes dhe krijoj një mendim mbi bazë të fakteve që shoh. Nuk pretendoj se kam ekskluzivitetin e të vërtetës, por gjithsesi në qëndrimet e mia ka një dozë të konsiderueshme informacioni. Jam shumë këmbëngulës në ato që unë di. Në se dikush nxjerr fakte që vërtetojnë se mendimi im është i gabuar, unë tërhiqem.

Kur mësonim për Revolucionin Francez në gjimnaz, sidomos parrullën e tij kryesore «Liri, Barazi, Vëllazërim» dhe duke qënë se ishim nën diktaturë (ata kriminelët që përmënda më parë vendosnin për jetën tonë) në psiqikën time Revolucioni ishte një gjë shumë e bukur dhe më vazhdoi edhe për disa dekada ai iluzion. Kur fillova ta kuptoj realisht, në Kanada, se çfarë ishte liria, fillova të mendoj se midis lirisë dhe barazisë nuk ka shumë marrëdhënie të fisshme. Në liri Steve Jobs nuk mund të jetë i barabartë me një idiot si fjala vjen Muho Asllani apo Pilo Peristeri, por përsëri e kaloja si gjë dytësore. Mjaftonte liria për të justifikuar edhe të tjerat. Isha duke pritur një libër që e kisha porositur në Amazon dhe me që po vonohej, fillova të lexoj «Maria Antuaneta» të Cvajgut. E paragjykova që në fillim. Cvajgu hebre asutriak, Maria Antuaneta princeshë austriake. Mendova se Cvajgu do të ishte arbitrarisht në favor të saj. Por u mahnita me madhështinë e asaj vepre dhe pashë saktësisht se Revolucioni Francez dhe ai Bolshevik ishin të ngjashëm si dy pika uji, bile ai francez ishte edhe me kriminal se ai bolshevik. 40 e ca vjet në mendimet e mia Revolucioni Francez ishte pozitiv dhe më mjaftoi një libër, një kryevepër në fakt, që ta ndryshoj në mënyrë rrënjësore mendimin tim.

Taulant Dedja: Çfarë definicioni do t’i jepnit patriotizmit sot në kontekstin aktual të një bote globale?

Hajro Çini: Unë vlerësoj shumë organizmin lokal dhe federal të Zvicrës. Ashtu dëshiroj të organizohet edhe kombi shqiptar. Ndërkohë që jam për lirinë, për heqjen e pengesave artificiale midis njerëzve, jam kundër globalizmit, për më tepër këtij që shohim dhe që unë e konsideroj të stisur dhe të dështuar. Kur po përfundoja këtë intervistë më erdhi në mëndje një parashikim i logjikshëm dhe mjaft i mënçur që një nga mëndjet më të ndritura të shekullit të kaluar, John Maynard Kaynes ka shprehur më 1919: “Fuqia për t'u adoptuar në mjedisin që e rrethon është një karakteristikë e dukshme e njerëzimit. Shumë pak prej nesh e kuptojnë, me bindje, natyrën jashtëzakonisht të pazakontë, të paqëndrueshme, të komplikuar, të pasigurtë, të përkohshme të organizatës ekonomike me të cilën Evropa Perëndimore ka jetuar për gjysmën e shekullit të fundit” ("Pasojat ekonomike të paqes" faqe 3 - nga John Maynard Keynes). Sado e prapambetur të jetë një etni, përderisa ka jetuar, për shekuj, si specifikë e veçantë, ka disa vlera që duhet t’i ruajë dhe t’i respektohen. Afganistani është vendi më i prapambetur i rruzullit tokësor, por vlerat morale të besës, mikpritjes apo vlerat familjare janë për t’u vlerësuar dhe jo për t’i denigruar. Patriotizmi është baza më e sigurtë e një bote paqësore, mendoj unë, ku kufiri i lirisë së kombeve të ndryshëm të jetë deri aty ku nuk cënohet liria dhe e drejta e tjetrit. Globalizmi alla Soros-Clinton është një formë më hipokrite e internacionalizmit komunist.

Taulant Dedja: Cila është Shqipëria që ju ëndërroni?

Hajro Çini: Unë ëndërroj një Shqipëri natyrale, me Kosovë dhe Çamëri bashkë. Me një regjim të respektit të të drejtës së individit, brënda kontureve kombëtare. Dua një Shqipëri ku asnjë qeveri të mos jetë mbi ligjin dhe para ligjit qeveria të mos ketë asnjë avantazh mbi qytetarin. Dëshiroj që Shqipëria të zhvillojë një sistem drejtësie, të tillë që vendimet e këtij sistemi të jenë të respektueshme edhe nga Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut në Strasburg. Po të kisha mundësi, unë do ta largoja nga sistemi cilindo gjykatës që një instancë më e lartë i rrëzon, me të drejtë, tre vendime në vit. Sapo të krijohet një sistem i tillë, shumë gjëra do shkojnë në normalitet. Dëshiroj që shqiptarët të hedhin përtej prangat e injorancës dhe negativitetit, dmth, të mos përhapin një fjalë që nuk e kanë verifikuar si të vërtetë.

Taulant Dedja: Faleminderit i nderuar që ndave me lexuesit tanë pjesë të rëndësishme nga jeta juaj private si dhe ajo intelektuale e shpirtërore.

Hajro Çini: Falemnderit Taulant. Në mbyllje dua të bëj një urim për lexuesit e Flasshqip: Paçi një Vit të Ri të mbarë, plot fat, shëndet dhe lumturi!

Toronto, 31 Dhjetor 2019