Krijimtari

Çarmatosja - Nga Faruk Myrtaj

Faruk Myrtaj - Toronto

Sërish i kishin thirrur në Evropë.

Thanë po. S'mund të thoshin Jo. Nisën të bëheshin gati. Për atje.

E dinin, kur i thoshe “Po” Evropës, tërë ditët gjer të arrinin atje dhe tërë ditët sa ktheheshin në trojet e tyre, grindjet, mëritë, gjer edhe memoriet e allasojta me fqinjët, heshteshin si me magji.

Në këto dhera s’mbahej mend kur kishin nisur luftërat. Kurrkush s’merrte përsipër të thoshte kur do të ishte e më-në-fundmja e tyre. Brez pas brezi, të gjallët e dinin se betejat jo të gjitha fitoheshin; edhe të fituarat, asnjëherë nuk arriheshin dot për-gjithnjë-shëm.

Besonin se veshjet më të bukura, ato që i paraqitin më hijshëm, në fotografitë në kornizë që mbeteshin përgjithnjë në faqet e mureve, për-tej jetëve, qenë ato veshur si luftëtarë.

Edhe paqja e urtësia midis betejave, si pjesë e fateve shkruar, të tyre dhe vendit, ua kishte bërë të qartë se edhe po t’i fitoje tërë betejat e deri-atë-ditëshme, mund t’i humbje të gjitha ato, thjesht duke humbur të më-në-fundmen, atë betejë që befasisht mund të ndodhte ditën tjetër.

Ndaj e mbanin me vete atë copën e pëlhurës, pështjellë disa herë rreth belit: ajo mund t’u shërbente për shumëçka, gjer edhe për fashosjen e plagëve të marra; mund t’ua lehtësonte kujdesën e fundme të gjallëve pas teje, të ndodhurve në betejë, atyre që u ndodhte të dëshmonin rënien tënde si lamtumirë. Ujdisja dhe pështjellja në atë copë pëlhure s’ishte më pak e rëndësishme se vetë ceremoniali i shenjtë i mbylljes së syve përgjithnjë…

Këtë kujdesje do duhej ta prisnin edhe prej të huajit, edhe prej atij që e mbanin dhe i mbante në thep të pushkës. Nëse ua merrte jetën, pa dyshim nëse ia merrnin, gjë që mund të ndodhte në çdo orë e ditë, “në mni të njeri tjetrit lindur” Po pra: edhe prej tij mund të pritej kjo sajdisje. Edhe ai, ndodhte, tua pështillte pëlhurën si qefin, tua ujdiste e rehatonte trupin prej vdekatari në të…

Ndaj dhe bukuria prej njerëzish veshur si luftëtarë, si në këto fotografi, nuk cënohej. Nuk prishej, nuk falej dot prishja e kësaj bukurie. Beteja, luftërat po, ato edhe humbeshin… Por jo qenia të pashëm, veshur për raste luftërash, shprishja e fytyrave të tyre, jo…

&

Në Evropë, ku po niseshin, s’hynin në punë dhe as duheshin marrë me vete armët.

Isa Çorraj, ai që mes dërgatës kishte hedhur pas shpine më shumë luftëra, nuk do ta mblidhte dot kurrë mendjen nëse për atje do duhej nisur pa armë, pa armë të dukshme, apo fare pa asnjë lloj arme, në kuptimin e plotë të çarmatosjes.

Nuk u tha të tjerëve, pjesëtarë të dërgatës: “Ju bëni ç’të doni, por ta dini se nëse ju do keni me vete nga një armë, unë sigurisht do të gjendem me dy!”

Përderisa brezin dhe gjerdanin do t’i kishin si pjesë të veshjes si luftëtarë, se padyshim si të tillë i kishin ftuar për në Evropë, instinkti pa-të-keq mund të shtyhej deri te vajtje-mendja e pa qëllim tjetër: ç’punë mund të prishte një copë metali në to?! Dihej se, të ftuar si miq shkonin, por po ashtu dihej se rruga gjer atje edhe aq e sigurt s’ishte. Për të arritur në kryeqytetin ku i presin, jo kudo do t’i kenë të tërë miq…

Isa Çorraj nuk e ndjeu të udhës të kërkonte hollësi, apo të ndryshonte diçka, kur Tjetri i dërgatës, ai që kishte dalë më shpesh dhe ulej më kollaj në sallonet e Evropës, u kujtoi se “…në Pallatin e Paqes, ata do duan të binden nëse ne e meritojmë paqen…”

“Gjer atë ditë, na duhet edhe ca kohë”, shtoi me vete Isa Çorraj.

Atë ditë që u nisën veshi kostumin më të veçantë si luftëtar dhe, pothuaj instinktivisht, vendosi në brez pistoletën më të hershme, atë që ia kishte dhuruar Fqinji i Perëndimit kur lufta ndodhte me të Lindjes.

“Kudo të hyjmë, do jemi pa armë”, qartësoi “më evropiani” mes tyre.

Edhe në brezin e tij tradicional, përveçse në gjerdanin simbolik, kishte xhepe e skuta të pafund, ku edhe ai mund të fshihte armë për një skuadër të tërë. Këtë e shkoi ndërmend, Isa Çorraj, duke ia ndirë secilën prej fjalëve, teksa përfytyronte se ai vetë, pistoletën tjetër, atë me dorezë të sedeftë, dhuruar nga fqinji i Lindjes kundër fqinjit të Jugut, do të donte ta kishte edhe atë me vete, pa zë.

“Na kanë thirrur të na dëgjojnë si burra të Fjalës në konakët e tyre, jo si të këmbëzës, siç na dinë që jemi këtej pari! Edhe atje, rregullat janë si të odave tona. Në hyrje, pa t’i kërkuar, dorëzohen armët…”

“Bukur besa…” ia bëri sa për vete, Isa Çorraj.

“Fjala jepet e merret me radhë”, vijoi ai që i dinte më mirë sallonet ku do shkonin. “Tjetri dëgjohet, pa e ndërprerë, deri sa mbaron fjalën. Edhe pse mund të mos jesh dakord me to. Në fund, falënderohet. Dhe i premtohet të flasin sërish. Edhe kur mbetesh kundër me mendimin e tij…”

“Këtë mbetet ta bësh ti, se e bën bukur!”, i tha tjetrit.

Tërë sa ishin aty qeshën, të gjithë natyrshëm, si njerëz që njiheshin me jetë dhe vetëm me vdekje mund të ndaheshin. Isa Çorraj për veten do donte që, sido si të shkonin konaku i fjalëve ku po hynin, ai të mund ta kishte me vete pistoletën e vjetër.

E nxori avashëm prej gjerdanit simbolik dhe e dorëzoi tek sporteli, në hyrje të Pallatit të Paqes. Ata që e njihnin, e dinin se duke kryer këtë akt, ai e ndjente heqjen e armës si shkuljen e një brinje afër zemrës apo mushkërive.

Nuk u bë fjalë për ndonjë kontroll. As ia kërkuan, as e pyetën nëse kishte armë me vete. Ai thjesht iu bind zërit të butë të evropianit në radhët e tyre: e preku fillimisht armën, pastaj e nxori dhe e la në sportelin e hapur.

Në të vërtetë ai e gjykonte si deri në fund “të falshme”, nëse u zbuloheshin armë atyre që vinin nga troje si të tyre. Po të ishte për të, do t’i besonte se ata rrëfenin të vërtetën po të thoshin se teksa hynin në këto salla të mëdha të bardha si shpella malesh nën dëborë, kishin harruar ta dorëzonin armën, madje se kishin harruar fare që kishin armë me vete edhe aty! Isa Çorraj, më tej akoma, këtyre lloj njerëzve, si veten dhe të vetët, as do t’ua prekte armët fare: le t’i mbanin me vete, kudo të hynin! Asnjë e keqe s’vinte prej tyre…

Ishte herët, aq herët sa as “më evropiani në dërgatë” s’e dinte se armët, metalet në përgjithësi, edhe thikat - gjëra rëndomtë vetjake te Lindorët, kur zbrisnin apo futeshin në Evropë, kontrolloheshin me rreze apo me sisteme pasqyrash. Edhe po ta kishte dëgjuar, Isa Çorraj s’do ta kishte besuar. Shpesh, historitë Lindore për kurthe të salloneve në Evropë s’dilnin të vërteta…

Hollë-hollë, bisedat te Pallati i Paqes ishin më të bukura nga Isa Çorraj i kishte menduar. Jo se e kishte menduar ndryshe, por jo aq të këndshme, të hapura e të shkoqura sa të mund ta shmangte krejt joshjen e pakëmbyeshme për ta pasur një armë me vete, edhe aty brenda. Edhe pse sërish do të ndjehej ngushtë për hilen që mund t’u kishte bërë, sërish, gjer edhe me vdekje ndjehej i qetë se nuk ua kishte pasur me të keq. Edhe tani që i dëgjonte, s'ishte në gjendje t’u thoshte atë ndjesi, atë merak, atë syçelje që e mbante ngrehur si gisht në këmbëz arme brenda qenies së tij: përderisa aty, në këtë Pallat Paqeje, hynin të gjithë, domethënë se aty hynin edhe të ligjtë, hileqarët, ata të kurtheve, ata që vrisnin për të keq…

Ndaj, do t’u thoshte, mos ia merrni për keq ndokujt që e mendon ndonjë armë të vogël, edhe kur pritet si mik në konakët tuaj… 

Në faj u ndje, edhe kur mori me mend dhe nisi ta besonte se disa nga biseduesit më të mençur aty e kishin fituar urtësinë me të mësuar në libra, jo me të jetuar në zhurmë. Ngaqë tërë kohën e kohës ata flisnin vetëm për marrëveshje dhe për paqe, edhe si fjalë “luftën” e anashkalonin. Nuk i numëroi dot fjalët të cilat i përdorën në vend të fjalës “luftë”. Aq sa Isa Çorrajt i kujtuan kuajt e fushë-betejës: kurrë nuk shkelnin mbi njerëz të plagosur apo të vrarë… 

Merret me mend, Isa Çorraj po dilte i fundit nga salla e fundit ku i shëtitën. Nja dy pjesëtarë të dërgatës po qeshnin me të: u ishte dukur sikur po ecte pak brinjas, a thua ata po tërhiqeshin prej një fronti lufte dhe ai kujdesej t’u mbronte shpinën!

Kjo përshtypje mbase ishte e vërtetë aty ku, edhe pse mikpritësit i kaluan përpara luftëtarëve që kishin çliruar vendin e tyre dhe sërish nuk e zunë ngoje fjalën “luftë”. Ai u bë gati t’i pyeste, donte për dreq që ata të pranonin se popujt, në kohë të ndryshme, bëjnë edhe luftëra, mbajnë edhe armë, edhe fshehurazi… por nga që nuk ishte fare vetëm, arriti ta urtojë veten…

Një lloj mos-besimi, mund të merrej, në mos-pabesi, një hile ishte më së paku, por ai sërish ishte gati të betohej se, as këtë hile, as këtë heshtje, nuk e bëri si të tillë.

Më në fund po dilnin nga ajo hata e madhe e bardhë. Isa Çorraj vuri re lëvizjet e prera të uniformave të Pallatit. Nderonin secilin prej të tijve, ua linin armën në dorë dhe merrnin qëndrim “për nder armë”. 

Ndaloi edhe ai, si gjithë të tjerët, rojet e nderuan edhe atë, por mbetën të ngrirë “për nder armë”. Nuk po ia kthenin armën. Armën që u kishte dorëzuar kur hynë në Pallat.

“Ju e keni armën tuaj, zotëri!” përsëriti nëpunësi i rojeve, duke bërë me shenjë aty ku Isa Çorraj kishte rehatuar pistoletën e dytë, në pëlhurën e mbledhur rreth brezit të tij.

Ngaqë nuk po dinte si t’ua kërkonte armën e vet, i bëri me shenjë “më evropianit” mes të tijve. I kërkoi ta përkthente një për një. Fjalët dolën si të shtëna një nga një. Jo tufë, as breshëri.

“Unë kam atë që nuk e dorëzoja pa luftë! Ju më ktheni atë që dorëzova për paqe!”

Mezi ndjehej ndryshimi në hynin a dilnin nga Pallati i Paqes.

©Faruk Myrtaj