Zona e krijuesve

Fjala, Shën Libri dhe Lexuesi - Nga Flurans Ilia

Fjala e mbajtur më 26 Tetor 2019 në selinë e Ambasadës Shqiptare në Ottawa, me rastin e aktivitetit “Tetori muaji i librit”

FJALA në të folmen zakonore shqiptare, në këngët epike dhe legjenda, ka një karakter të gjithëpushtetshëm mbi ndërgjegjen e çdo individi si të jetë e diktuar prej së larti ku çdo funksion i saj ndërlidh fate jetësh njerëzore në rrjedhë të historisë. Shprehjet: I kam dhënë fjalën. Ia kam marrë fjalën. Fjala vret më tepër se pushka. Fjala shëron. Jam në besë të fjalës, etj. i japin fenomenit Fjalë, një karakter mitologjik ndër shqiptarë. Fjala për Antikitetin e Lashtë njihet si Logos, dhe logos përfshin çdo lloj komunikimi. Mund të shqipërohet edhe si Mesazh. Te Ungjilli sipas Gjonit thuhet: “Në fillim ishte Fjala dhe Fjala ishte pranë Perëndisë. Kur Perëndia krijoi gjithçka tashmë ishte Fjala. Në Atë është jeta dhe jeta ishte drita e njerëzve. Dhe Fjala u bë mish dhe jetoi mes nesh.” Për Shën Gjonin Fjala ka një domethënie të tillë saqë ai e përdor për ta njëjtësuar me Krishtin, njëherazi për të siguruar identitetin e qenieve njerëzore.

Me tingujt e parë të “zilkave diabolike” të celularëve që njoftuan mbërritjen e “kohëve moderne” dhe ndërprerjen e fjalës në biseda mes miqsh; me betonimin mediatik të gjuhës; me izolimin e shqipes së kulluar, ku gjysma e tabelave mbartin emra të huaj dhe gabime drejtshkrimi; me kompjuterizimin e të menduarit të lirë; me asfiksimin e gjuhës letrare; Fjala, gjithmonë e më tepër ngelet e gjallë ndër Libra; Libri ky vend i shenjtë shërimi, shihet me dyshim shpesh herë në krahasim me “epideminë e mosleximit”që rritet duke zbehur imunitetin shpirtëror të një brezi rinor që shfleton shumë pak letërsi, që ushqehet nxitimthi me hormonet e sandwiçit të shpejtë të rrjeteve sociale, që e sheh me dyshim biodiversitetin e poezisë. Një nga idhujt e rinisë time të hershme, Xhim Morrison shkruan diku, “Mendoj se poezia e vërtetë nuk përpiqet të thotë, ose deklamojë, diçka. Ajo thjesht të jep çelësin e mundësive, ose përzgjedhjeve. Të hap të gjitha portat. Ti mund të hysh në cilëndo prej tyre që e ke të hapur përpara vetes dhe që e shikon të arsyeshme. Dhe është kjo besoj arsyeja e vetme, që arti poetik ka kaq shumë vlera sepse të drejton drejt përjetësisë. Ai është i përjetshëm. Për aq kohë sa njerëzimi do të ekzistojë do të ketë fjalë, dhe kombinime artistike fjalësh. Asgjë tjetër, nuk mund t’i mbijetojë shkatërrimit përveç poezisë, vargjeve dhe këngëve.”

A ka ardhur koha të themi Lamtumirë Fjalë? A duhet konsideruar kjo si një polemikë nga ana jonë që e mbajmë ende veten me besë e me shpresë brenda besimit te Fjala dhe Libri? Brenda familjes së nderuar të bibliofilëve? Apo, mos thjesht diskutimi ynë ka trajtat e një alarmi pak çaste përpara se terri të bjerë ngadalë? Unë personalisht, kam besim se do të jemi gjithmonë mirë brenda kufijve ku idetë tona mbeten tërësisht njerëzore. E meqenëse Fjala, e ka gjithmonë me vete këtë bekim për të qenë e pagëzuar me frymë përjetësie, e përbërë prej të shkuarës, të tashmes, dhe të ardhmes, gjithmonë për aq kohë sa njeriu do të ekzistojë, do të kemi vazhdimisht libra, këngë dhe një dollibash në sofrën e shoqërisë. Ky dollibash është Fjala! Në qoftëse Fjala ka shtënë tek ju urtësisht diçka, pafuqimisht asgjë, ose energjikisht gjithçka, kjo ka ndodhur pikërisht sepse ajo ka përcjellë tek njerëz të ndryshëm reflektimin e kufijve të karakterit planimetrik të arkitekturës së shpirtit të gjithsecilit, ka shpalosur harta dhe hartime, ju ka vendosur brenda një territori idesh, ju ka dhënë vizionin e atyre rrugëve që, pikërisht keni parë më tej në realitet, thellësisht keni ndierë në fund të shpirtit, totalisht keni dëshiruar, ende vazhdoni të ëndërroni të pasqyruar ndër to.

 

***

SHËN LIBRI DHE LEXUESI. Cili është ndryshimi midis librit dhe veglave të punës? Pyetje absurde, apo jo? Por, le të themi se jemi me fat, sepse, kemi gjetur tashmë një fjali (jo edhe aq mosbesuese) me të cilën mund të vazhdojmë bisedën tonë. Pa i dhënë kohë pleqërimit të mendimit, një pjesë e instinktit tonë dëshmon se një vegël mund të jetë fare mirë pjesë aktive e trupit (duar, gishta, dhëmbë) ndërkohë që Libri mbulon një fragment të së tërës.

Lexuesi i librit nuk ka si ta shpjerë ndër mend faktin që shkrimtarët harxhojnë kohën më të madhe përgjatë punës së tyre duke kërkuar baraspeshime të duhura në logjikën e së tërës. Përfshi botën e brendshme dhe të jashtëme. E bukur, e shëmtuar, ekzistencë, vdekje, qenie, popuj, individë, gjuhë, ngjyra, personazhë, tinguj, stil/mënyrë (të shkruari dhe të jetuari), shije frutash dhe vere, kafe, zeher, sheqer, logjikë mishngrënëse apo vegjetariani, etj. Të gjitha këto sipas midesë dhe këndvështrimeve të tyre krahasimore, brenda një universi me rregulla të qarta në të cilin, vetë shkrimtarët funksionojnë si paralelizëm. Shkrimtari është si puna e atyre shkallëve lëvizëse në qendrat e mëdha komerciale. Ekuivalent i botës. Në ngjitje dhe zbritje. Kujdes! Fjala “ekuivalencë” ka një kuptim krejt tjetër për tregun. Rrjedhimisht, edhe mbi masmediat, dhe infrastrukturën e gjuhës së tregut. Kjo nuk ndodh me shkrimtarin dhe botën e tij. Ai është aty. Ekuivalent. Etalon kokëfortë. Le ta pranojmë si një paralelizëm. I pashqitshëm.

Tashti, t’i kthehemi sërish temës së veglave dhe Librit. Plaku im i mirë Borges, diku është shprehur: “Nga të gjitha veglat e shpikura nga njeriu, libri është padyshim më i habitshmi, më tepër se sa një vegël zgjatuese e trupit të njeriut, ai përbën një zgjatim të kujtesës dhe imagjinatës.” Gjithmonë më ka pëlqyer vërtetësia analogjike e Borgesit, megjithëse sot për hir të së vërtetës po filloj të zbuloj një kundërshti që nuk përputhet me mendimin e plakut të urtë. Prej këtu zë fill gërricja ime në vijim. Që libri është një instrument unik në llojin e vet, jam dakord, por, jo me faktin që libri zgjaton një gjë jotrupore. Kujtesa dhe imagjinata nuk lindin në eter! Ato janë funksione neurologjike të sistemit të trupit të njeriut dhe një neuron nuk është as më shumë e as më pak trupor se sa një timpan veshi apo mollëz gishti.

A përbën libri me të vërtetë një vegël zgjatuese të njeriut?

Përse mos të mendojmë se mund të jetë një protezë gojore, një aparat dëgjimi i veshit, një teleskop për të vëzhguar hapësirën ku syri ynë nuk mbërrin? Ndryshimi nuk është edhe aq i rëndomtë po ta shohësh hollë hollë.

Njëzëshëm të gjithë e kemi pranuar faktin se mungesa e lexuesit e katandis librin në një objekt të vdekur! Që të ekzistojë libri nuk ka nevojë të lexohet, por jetë i lexuar. Nga një Lexues me germë të madhe madje!

Në realitet, ja cili është fakti që na bën të mendojmë se libri nuk paska qenë edhe aq objekt banal, në të kundërt, do të dëshmonim se është një objekt i veçantë kur merr vështrimin e duhur. Sapo e kemi mbyllur, lexuar, larguar nga këndi ynë i shikimit, ai, Shën-Libri, kokëfortë vazhdon të qëndrojë po aty duke gërvishtur mendjen tonë. Një sqepar është krejt i pavlefshëm për të ngulur dhe shkulur gozhdë po qe se nuk mbahet fort nga dora e njeriut. Libri në të kundërt, vazhdon të reagojë edhe kur e kemi mbyllur së lexuari, kemi shuar dritën, dhe larguar nga shikimi. Lëçitja ndryshon konfigurimin e neuroneve tona. Copëza teksti gjenden të vendosura në vende të ndryshme të hapësirës universale të trurit tonë. Ato nuk depozitohen aty si pesticide helmatisëse, apo plehra inorganike, përkundrazi vazhdojnë të funksionojnë në depon e kujtesës dhe imagjinatës njerëzore në varësi të kualitetit të tyre, vazhdimisht, si me qenë fara të vdekura të gatshme për mbjelljet e ardhshme. Libri është më i fortë se dhëmbët apo proteza e dhëmbëve. Libri i përngjan një hambari në epiqendër të neuroneve të atij që e përdor dhe di ta përdorë si duhet si një vegël. Libri gllabëron neuronet e lexuesit duke u bërë pjesë e pandashme e tij, libri shndërrohet në lexues duke na kujtuar përrallën e cironkës (gojëdhënë prej peshkatarëve të Poradecit) të cilën e kam të depozituar, si puna e atyre farave në trurin tim.

E kapën në rrjetë cironkën e vogël. Nga rrjeta cironka i fliste nënës së saj:

“O nënë, më kapën moj nënë.

S’ka gjë biri i nënës, ky paska qenë fati ynë, s’ka gjë.

O nënë, më kanë futur në një vend që quhet kuzhinë, moj nënë.

E di biri nënës, aty qëruan me thikë edhe tim atë.

Oh moj nënë, po m’i qërojnë luspat, moj nënë, po më çveshin.

Turpi dhe nderi për ne janë bërë, birk e nënës ti.

Oh, po më skuqin në vaj të nxehtë, nënë.

Nuk është vaji i përskuqur i Ferrit, është vaj kuzhine biri im.

Po më kullufisin humnerave të gojës oj nënë.

Duro, kurajo biri im.

Po më shuajnë me verë, me verë aromëmirë, nënë.

Ah! Tashti mbarove, more fund bir.”

Sqepari shërben për të ngulur gozhdë në një ndërtesë, hambar, kasolle, vatër shtëpie apo vatër kulture. Sytë, dylbitë, teleskopi, janë vegla për të vështruar botën dhe hapësirat e saj të pashtershme. Luga dhe dora për t’i dhënë njeriut jo vetëm ushqim, jetë, vazhdimësi, por edhe për ta kënaqur veglën e shijes, gjuhën. Ndërsa Libri është i fatëzuar për të kërkuar dhe gjetur lexuesin. Për të qenë shërbyes i tij i shenjtë. Për ta mbyllur me Librin, po i rikthehem kokulur sërish plakut tim të mirë Borgesit të verbër, i cili sqaron: “Fatkeqësisht verbërisë së tij, vazhdon të blejë dhe të mbushë raftet e bibliotekës me libra duke vazhduar të luajë sikur të mos ishte i verbër.”

Gjer më sot nuk njoh ndonjë përcaktim më të saktë dedikuar një lexuesi. Po ju?