Kulturë

Verbimi i shkrimtarit - Roland Gjoza për Kasëm Trebeshinën

  • Published in Kulturë

Roland Gjoza

Kasëm Trebeshina ka mbi 200 dorëshkrime që prehen e dergjen diku, të syrgjynosura si vetë autori i tyre. Ndoshta digjen një ditë! Ku i dihet! Prej trishtimit dhe mërzisë njeriu kalon në botën e errët të nënvetëdijes, ku instinkti bazik bën plojë për disa sekonda atë që është shkruar gjatë një jete njeriu. Edhe kjo mund të jetë një sakrificë për hir të dinjitetit. Edhe te një shkrimtar fshihet një Napoleon me Austerlitz dhe Vaterlo, një Stalin me pogrome infernale, një Enver Hoxha që mbylli në burg një vend të tërë për të mbreteruar vetë.

E ka një ëngjëll njeriu, po me fort një satana! Të dyja i kishte Kasëm Trebeshina, prej talentit të madh dhe burrërisë. Një karakter i eksperiencave të hidhura asnjëherë nuk e gjen drejtpeshimin dhe për këtë shkak fsheh shkëndija gjenialiteti. Profecitë vijnë prej dhembjeve të mëdha, shpërfilljes totale prej të tjerëve, fyerjes dhe poshtërimit, fuqisë kreative që, edhe në një trup të dërrmuar gjejnë atë modus vivendi të ekstazës. Kjo është çudia, të dalldisesh pas vetvetes në kohën më të skajshme, kur të gjithë të kanë kthyer kurrizin.

A u përmend emri i tij për dyzetë vjet? A dinim gjë për të? Shpina e tij prej atlasi mbante tre burgje përsiper dhe një milion harresa, më të rënda se vetë harresa absolute. Si mund të rrosh në ferr dhe të kesh talent parajse? Dhe sapo u shqiptua emri i tij në vitet nëntëdhjetë të shekullit të shkuar, një burg tjetër, i katërti u paralajmërua, burgu i shtëpisë.

Ai u izolua. Nuk e donin. Ishte një disident që vazhdonte të mbetej i tillë, në një kohë puthadorësh, rezilësh dhe derbederësh, që shpallnin me pohe e bujë demokracinë perëndimore dhe ulërinin në kor se Europa e qytetëruar iu kishte hapur dyert. Le të nisemi, thërrisnin ata me grykë të shqyera, po askush nuk lëvizte në atë skenë të madhe të entuziasmit zhgënjyes, sepse gjithçka ishte propagandë. Dhe këtë e tha i pari Kasëm Trebeshina! Ai!

Po si mund të thuash me zë të lartë në një dasmë se nusja është kurvë? Ai e tha! Ç’guxim! Dhe i kujtuan çmendinën, ku e kishin mbyllur herë pas here, sepse ai vetëm protestonte, kthente përmbys propagandën dhe zbulonte anën e ndritshme të së vërtetës.

Ç’tha dhe ç’shkroi, ishin profeci. Po kush u thellua në to? Askush! Ai ishte i gërbuluri i demokracisë, delja e zezë! Ç’bënte në burg? Shkruante! Ç’bënte në shtëpi? Shkruante! Ishte i vetëdijshëm për madheshtinë e tij? Ishte! E deklaronte me forcë këte të vërtetë të thjeshtë? Kush e linte? Asnjë televizion nuk i merrte intervistë, sepse ai ende ishte disident dhe kush i do këta mohues të paskrupullt, këta vetësakrifikues absurdë? Dhe i ngjitën damkën e të çmendurit.

Demokracia ishte kaos dhe komformizëm, propagandë dhe histeri, luftë dhe paqe frike dhe ankthi. Ai ngrysej në shtëpi dhe kur vinte errësira, dilte për të bërë një shetitje meditimi, në rrethrrotullimin periferik të Tiranës. Në errësirë. Në këmbë. Një orë a dy në errësirë. Kjo i ishte lejuar. Agimi, mesdita dhe muzgu ishin për demokracinë. Pastaj filloi të dilte ditën, në dritën e mëngjesit dhe mesditës, i nxitur prej lirisë së tij fillikate, i përbuzur dhe përbuzes.

Po kishte dhe njerez që e donin, e adhuronin, me saktë, idhujtarë që e ndiqnin. Ai mund të kthehej vërtet në një profet me plot dishepuj. Kjo i trembte farisejtë. Atëherë menduan për syrgjynosjen e tij. Ishte një strategji që e kishte zanafillën lart në kupolën djallëzore.

Poshtë pallatit të tij ishte një librari. Ai i hidhte një vështrim shkarazi, po asnjëherë nuk u fut brenda për të parë e shfletuar libra.  Ishte narcist. Kishte një shpërfillje tallëse për letersinë e re. Më fort kjo kishte të bënte me harresën ndaj tij dhe ai kishte gjetur këtë mënyrë për të përsosur kujtesën për veten. Një ditë pronari i librarisë, një nga ish të burgosurit e regjimit të Enver Hoxhës, e njohu dhe i bëri shenjë të hynte brenda. Kasëmi vazhdoi rrugën, por ai doli me të shpejte dhe i thirri me emër. Kasem, eja se kam diçka të rëndësishme për të të thënë. 

Kasëmi vazhdoi rrugën si i ndërkryer. Mendonte se edhe ai librashitës ishte një nga ata që e përbuznin dhe donin t’i punonin ndonjë rreng. Po kur dëgjoi se edhe ai kishte qenë i burgosur, u kthye, iu afrua dhe i nguli sytë. E njohu. Një kokëshkretë si ai vetë, sa herë kishte përfunduar në birucë se nuk iu bindej urdhrave. Kasëmi nuk dinte të qeshte, por dinte ta shtendoste veten, t’u vinte fre nervozizmit dhe përçmimit. Dalëngadalë fytyra e tij u pastrua si prej një lajmi të mirë që na vjen papandehur nga ajri. Por nuk foli. Tjetri i hoqi udhë për në librari.

Kam patur tre libra të tu, që i mbaja në vitrinë, po ti kaloje dhe nuk ua hidhje syte; “Kukudhi”, “Rruga e Golgotës” dhe “Kënga shqiptare” në pesë vëllime. Erdhi një ditë një djalosh dhe i bleu të gjitha. Ai shoqërohej prej një njeriu që e njihja. M’u bë qejfi, pse ta mohoj. Ata i moren dhe ikën. E harrova atë punë, porosita libra të tjerë, madje dhe në Kosovë te Buzuku; "Mekami", "Odin Mondvalsen", "Stina e stinëve", "Qesari niset në lufte", "Hijet e shekujve", "Ku bie Iliria", një tjetër me tregime dhe ngula këmbë për romanin tënd voluminoz; "Këngë shqiptare". Erdhën përsëri ata të dy, i blenë të gjitha kopjet dhe ikën. U gëzova pa masë. Ti vije e ikje dhe s’ia hidhje sytë librarisë. Doja të jepja lajmin, të të gezoja pak, por ti i ngrysur si gjithmonë, krejt i vetëm fillikat shkoje e vije si hije.

Ja pra, kjo ishte pjesa e parë, po ka dhe pjesë të dytë, që me bindi përfundimisht se këta maskarenjtë na gënjyen me demokracinë. Na e hodhën pushtat, këlyshët e Bllokut. Ata te dy i digjnin librat e tu! Po kush ishin ata? - pyeti Kasëmi. Tjetri ngriti supet. Të isha si ty, ia kisha mbathur me kohë. Edhe une do t’ia mbath. Ja, sa te bej ca para. Nuk u shqetesove? Mos bëra keq që ta thashë? Jo, jo, aspak! - tha Kasëmi dhe dukej çuditërisht i qetë. E di ti, or mik, se më e keqe se djegia e librave është harresa? Ky mallkim më ndjek! U kthye me të shpejtë dhe iku.

Pastaj u mbyll brenda dhe nuk doli më. Ishte koha më e errët e jetës së tij në liri. Të paktën në burg ishe i vetëdijshëm për izolimin total, po të mbyllej brenda në liri, kjo ishte e padurueshme, një absurd dëshperues. Kësaj i thonin të provoje të qëndroje në paqëndresë.

Mallkimi më i madh për një shkrimtar është kur ai nuk komunikon dot me lexuesin e tij. Por atij i mjaftonte natyra narciste, ajo ndjenjë madhështie, më tepër e shpikur nga dëshpërimi, për t’i bërë ballë trysnisë së fortë të mohimit. Një shkrimtar i mohuar në gjallje, që nxitet në menyra të ndryshme, sa të maskuara aq dhe të hapura, të largohej nga vendi i tij. Dret saj e shtynin. Drejt një burgu të ri të lirisë. 

Ndoshta kishte lindur nga një mitër burgu. Dhe kur ai tha: Nuk jam shqiptar, jam turk! Atëherë ai vdiq përfundimisht duke qenë gjallë. Por lexuesi është individualist, sa ka të bëjë me shkrimtarin, nuk ka të bëjë me të. Ai e ngriti zerin më fort, dishepujt u shtuan, atyre nuk iu interesonte politika, ajo që për ta ishte krejt jashtëletrare, por teksti. Ata dinin të lexonin nëntekstin tek ai shfrim pakënaqësie, revoltën, kthimin me të njëjtën monedhë të përbuzjes. I kishte prekur në atë që propaganda totalitare ka si maskë; nacionalizmin dhe patriotizmin. Dhe i la te fitonin! Ende ata janë të fituarit dhe Kasëm Trebeshina është humbësi.

Kasëm Trebeshina është i keqkuptuari i madh. Në arkivën e Ministrisë së Brendshme, ku kam patur fatin të hyj ndoshta nga të parët, në vitet 93-94, të shekullit të shkuar, për të parë dosjet e shkrimtarëve, është damkosur me vula të zeza çdo faqe tashmë e zverdhur e fatit të këtij kryqëtari që la një Golgotë në letra dhe një tjetër në burgje.

Nuk e dija që i kishin bastisur shtëpinë, i kishin marrë dorëshkrimet, një pjesë të vogël, se të tjerat, i kishte çuar andej-këndej nëpër të afërm, për t'i shpëtuar. E kishte parandjerë që do të vinte ajo ditë, prej profecisë së vet. Ishte aluçinant, kishte vizione, madje dëgjonte dhe zëra, por ishte krejt i pakuptueshëm për Shqipërinë e viteve 50-të, kur shkruheshin poezi për dyshekun, jorganin, bishtukun, fishekun në pajë, vdekjen e fesë, ndërsa ai endej në surealizmin e vet të lindur.

Nuk mund të shkruante ndryshe. Kishte një ushtri me spartanë që e mbronin nga banaliteti letrar. Kultura e madhe, gjuhët e huaja, (anglisht, frengjisht, italisht, rusisht, gjermanisht) librat e ndaluar që lexonte, komunikimet me vetveten e tjetërllojtë, e kishin bindur se do të vinte dhe për të koha e sakrifikimit. Dhe e priti burrërisht.

Edhe sot letërsia e tij nuk kuptohet dhe aq, sot, në kohën e lirisë për imitime dhe diletantizëm. Ajo që më bëri përshtypje atëherë, ishin disa nga emrat e shkrimtarëve më të njohur të kohës, që hetuesia i kishte ngarkuar për të kryer aktakuzën letrare. Me njerin prej tyre, tani vonë, kam biseduar për këte fakt dhe ai, pa e përmbajtur një emocion që e kaploi papritur, me tha:

Ajo ishte një letërsi tjetër, aq sa me vinte turp që unë shkruaja në një mënyre aq të vjetëruar dhe të mendosh që isha shkrimtar në profesion të lirë. Isha bërë rob i atyre shkrimeve qe s'kishin kurrfarë skeme. Më pëlqyen shumë. Ne ishim idhujtarë të një letërsie të traditës, të një letërsie plot kufizime, ndërsa ai e kishte shkatërruar atë me kohë. Ai s'kishte të bënte fare me realizmin socialist. Thoja me vete, ah, sikur ta kisha unë këtë guxim! Po fare kot, se më pëlqente rutina ime. Veç ëndrra për art të vërtetë, që e gjeta në ato dorëshkrime, me dhembje e them, më kishte lënë përfundimisht. Në të vërtetë, unë shkruaja një aktakuzë, duke tradhëtuar njëkohesisht ëndrrën time për një letërsi të lirë. Pra, ishte një aktakuzë për ëndrrën. E kam takuar Kasëmin, e dini? I kam kërkuar falje. Po veç i kam thënë: Mos më fal!

Kaluan vite, ai humbi. Humbi pothuajse fare. Askush nuk pyeste për të. Askush. Dikur vendoste kritika e partisë, ndërsa sot, në mungese të kritikës, vendos partia. Nuk e donin, nuk e duan, sepse pinjollët e ishë-ve janë më të rrezikshëm në liri. Dhe kur i bënin ftesa të huajt, ai nuk dinte t’i lexonte; jo vetem ato, po dhe librat, dorëshkrimet. Vdekja ishte e dyfishtë, prej harrimit dhe verbimit. Po ai qëndronte, përsoste në vetmi dhe izolim teknologjineë e qëndresës.

Një shkrimtar i madh, asnjëherë i deklaruar i tillë prej vendit të tij, sheh si një i verbër vetveten. Dhe kur mbetet vetëm, nën trysninë e një frymëzimi të beftë belbëzon fraza të tëra nga historia, filozofia, shkruan romane në ajrin e dhomës, drama, poezi, qesh kur është i gëzuar, shpërthen në lot kur është i mërzitur, ankohet kur ndjehet tërësisht i braktisur.

Është 91 vjeç. Vuan dramën e verbimit. Do ta hedhë ne letër këtë zezonë, po si… Ai nuk pranon ta ndihmojnë, kërkon sytë e tij. Përndryshe nuk ka më kuptim jeta për të. Pa sy. Mos e bëni tragjike, i thotë ndonjë miku, që e merr me të mirë, që ta qetësojë, kam sytë e mëndjes, s'kanë ç'të më bëjnë. Sytë e ballit m'i morën. Ja, këtë s'duhet të ma bënin! E ç'kuptim ka liria? Budallenj, kujtoni se jeni të lirë? Liria fillon nga brenda, jo nga jashtë. S'ka gjë, kam sytë e mëndjes.

Ai s'kishte frike nga vdekja. Nuk mendonte se do të vdiste shpejt. E harronte shpejt moshën e vet, sepse kishte një kujtesë fenomenale. Tani duhet të filloj të shkruaj, thoshte, tani… Kështu tha Kavabata kur mori çmimin Nobel, ishte njëzet vjet më i ri se unë sot, shkoi në pyll dhe vrau veten nga pakënaqesia, sepse i ishte ngulur në tru se pikërisht atëherë duhet të fillonte të shkruante. Ja, ç'karakter! Unë s'kam marrë kurrë çmime! E ç'më duhen. Ato jane si kostumet në seri. Të gjithë i veshin dhe duken si majmunë. Më vjen të qesh me të madhe kur i thërret presidenti, një kallp e trututkall dhe iu ngul në gjoks dekorata prej llamarine. Pastaj varte kokën dhe flinte.

Më shumë dremiste. Fliste dhe në ëndrra ku ndoshta ishte vërtet i lirë. Duhej shkuar te mjeku, duhej shkuar patjetër, se nuk mund të humbnin kaq gjëra me vlerë pa i shkruar, ato vetëm shqiptoheshin dhe treteshin në ajrin plot noti dhe cikne të dhomës, ose zhdukeshin në avujt e gjellës në drekë, apo në aromën e çajit në mbrëmje. Jo në Shqiperi, ulëriu, jo, jo këtu! Jo këtu, po ju them! Po pse? Na thuaj shkakun… Sepse ketu i verbër kam qenë gjithmonë, s’kanë ç’të më bëjnë mjekët...

E dërguan në Turqi dhe atje vdiq. Po në hjekë, kur e ndjeu se po i avitej e pashmangshmja, me një ftohtësi therëse, shqiptoi: mos më varrosni këtu, më ktheni atje, atje, atje më çoni...

©Roland Gjoza