Nëse do të jem gjallë deri nesër - Nga Gëzim Zilja

Zoti më ka bekuar e jam bërë gjysh. I dua nipat dhe mund të më kuptojnë vetëm ata, që e kanë provuar një ndjesi të tillë.  Për Ditën e Verës duke besuar te shija ime si gjysh i emancipuar, mendova t’u blejë nga një palë pantallona të shkurtra. Hapa pakon e mbështjellë me kujdes dhe nxora dy palë pantallona të shkurtra. Nuk e pata të vështirë ta kuptoja se u gëzuan më pak sesa kur u blej akullore apo kokoshka. Filluan të më sqarojnë si i donin pantallonat me xhepa, me stampa e me ngjyra. Shikoja sesi flisnin dhe më dukeshin si cicërima bilbilash në agimet e majit. Prania e tyre dhe ajo aroma prej fëmije më përtërinin dhe më bënin optimist, të kisha një motiv për të vazhduar më tej, më jepnin një arsye më shumë në pleqërinë time, që tashmë po trokiste me forcë dhe unë me kokëfortësi nuk po ia hapja derën.

Shumë kohë më pare, pothuaj në moshën e tyre, vazhdoja shkollën tetëvjeçare në një lagje varfanjakësh, në periferi të qytetit bregdetar ku kam lindur. Një palë pantallona doku, një pulovër leshi, bërë me shtiza nga ime më, një bluzë e trashë tutash sporti dhuruar nga vëllai i madh sportist dhe një palë këpucë, që fusnin ujë qysh me shiun e parë të vjeshtës, ishte garderoba ime për dimër. Në verë ishte fare e thjeshtë: mjaftonin një palë pantallona të shkurtra dhe një palë breçka, që me mbarimin e verës as pronari i tyre nuk e dinte se ç’ngjyrë kishin pasur herën e parë. Kjo stinë ishte një dhuratë nga zoti për fëmijët e Skelës, siç quhej ajo lagje me nam në atë qytet. Duke përfituar nga largësia e vogël që shtëpitë tona kishin me detin, rrallë vishnim pantallona; më të shumtën e kohës rrinim vetëm me të mbathura dhe sigurisht zbathur.

Kam mësuar vazhdimisht në shkollë dhe librat më kanë tërhequr pa masë. Lexoja ç’të më binte në dorë, libra për të rritur, për fëmijë, për të rinj. Por edhe shumë për të zgjedhur nuk kishte sepse ajo që botohej në shqip edhe ajo që përkthehej nga autorë të huaj, ishte rreptësisht e kontrolluar nga regjimi komunist. Lumturia në kuptimin klasik aso kohe ishte koncept i dyshimtë dhe shpesh i panjohur, por në jetën e përditshme kishte çaste të gëzueshme. Ndoshta edhe prindërit ndaj ma vunë emrin të tillë, ngaqë gëzimi ishte mysafir i panjohur dhe hynte rrallë në shtëpinë e tyre. Por unë kuptimin e lumturisë dhe të kënaqësisë e provova kur zbulova botën e librave. Deri atëherë gjithçka që unë njihja, ishte rruga nga shkolla në shtëpi,  kodrinat që rrethonin qytetin dhe bregdeti në shtrirjen e tij disa kilometërshe.

Librat (atëherë nuk kishte televizor) më bën të shëtisja nëpër të gjithë lëmshin tokësor dhe më tej, të takoja njerëz e të vizitoja qytete, dete, oqeane, pyje e lumenj gjigandë, kafshë e shpendë të çuditshëm. Krijimet e Zhyl Vernit i përpija sapo më binin në dorë, por edhe të Xhek Londonit e Heminguejit. Vetëm gjumi më ndante nga to. Lexova dikur për herë të parë (e lexova dhe shumë herë të tjera) librin “Djemtë e rrugës Pal’’, të Ferenc Molnar. Qava kur Nemeçeku vdiq, dhe nuk kuptoja përse kur arrin një sukses dhe bëhesh shembull për të tjerët duhet të vdesësh. Ah sikur ai vogëlush mos të kishte vdekur... Strukesha në një qoshe të shtëpisë sonë të vjetër, me librin në dorë dhe nën dritën e mekur të një llambe dyzet qirinjëshe, harroja gjithçka përreth. Vonë, kur im atë i lodhur nga punët dhe hallet e shumta kthehej në shtëpi i thoshte sime mëje:

- Nuk kanë rënë ende për të fjetur fëmijët?

- Ohu, kanë rënë që kur, - i përgjigjej ajo hallemadhe, ndërkohë që ishte duke larë, gatuar, pastruar apo hekurosur, por kurrë duke ndenjur.

- Po drita pse është ndezur? Babai im, fjalën ashtu si dhe pëllëmbën i kishte të rënda plumb, por ishte zemërflori. Fuste kokën në dhomën e ngushtë të fëmijëve, shikonte nga krevati dhe më thoshte me atë zërin si bubullimë, që në kësi rastesh mundohej ta zbuste:

- Po lexon? Po u bë vonë. Mos lexo shumë se do të prishen sytë o bir, me këtë llambë që bën dritë sa një xixëllonjë. Pa marrë përgjigje fikte dritën dhe duke u larguar shtonte:

- Fli bir, fli, se nesër mezi çohesh e shkon vonë në shkollë.

Kisha filluar atë kohë të lexoja librin “Zemër’’ të Edmond De Amicis. Mezi prisja të dilja nga shkolla të vazhdoja episodet e panumërta të atij libri të mrekullueshëm. Endesha në dy botë njëkohësisht: atë të fëmijëve të librit dhe atë të vërtetën në të cilën jetoja. Varfëria, padrejtësitë, por edhe miqësia që ekzistonte midis fëmijëve, ishin të përbashkëta. Sigurisht që anoja nga fëmijët e varfër ashtu si ishte pjesa dërrmuese e fëmijëve të lagjes time. Frymëzohesha nga ai libër të bëja vepra të mira: të ndihmoja të varfërit, ata që nuk shkonin mirë me mësime, ta doja e respektoja mësuesin e prindërit, të nderoja flamurin e vendit tim dhe të jepja edhe jetën për të Më zinte gjumi duke përfytyruar atë jetën tjetër që nuk ma dhanë e nuk e pata kurrë.

Klasën e gjashtë, ashtu si dhe pesë vitet e mëparshme e mbarova me nota të shkëlqyera dhe Fletë-lavdërimi si quheshin atëherë. E kisha merak që babai të më blinte një palë pantallona me katër xhepa dhe një pulovër të re me mëngë të shkurtra e xhep të vogël pak mbi zemër. Ai më premtonte çdo fillim viti nëse do dilja i dalluar do ta mbante fjalën, por nuk ishte e mundur. Çdo vit bëheshim më të varfër dhe im atë më i ngrysur e më nervoz. Në klasën e shtatë, më kishte dalë nami si një nga nxënësit më të mirë në lëndën e Letërsisë, ndaj më zgjodhën si përfaqësues  në konkursin, që do të zhvillohej midis shkollave të qytetit. Çdo nxënës në vendin tim do të ishte lumturuar, se nuk ishte pak, që në tetë klasa paralele me treqind nxënës të zgjidhesha unë në katërshen më të mirë. Në shtëpi babai më përgëzoi:

- Jam krenar me ty. Po ma zbardh faqen!

Unë prisja edhe diçka tjetër nga ai. Të mbante fjalën e të më blinte pantallonat me pulovrën. I doja për ditët kur do të zhvillohej konkursi, por natyrisht nuk guxova. Ai e dinte vetë dhe nuk ishte nevoja t’ia thosha sërish. Të nesërmen kur mësuesja kujdestare po më lavdëronte, duke më thënë se duhet të mësoja shumë e ta nderoja jo vetëm klasën, por edhe shkollën, mua nuk po më lëvizte asnjë muskul i fytyrës. Ashtu isha gatuar dhe nuk mund të buzëqeshja me zor.

- Nuk do të marr pjesë në konkurs! - thashë prerazi.

- Pse?! - u habit ajo duke më përkëdhelur flokët.

- Ka të tjerë më të mirë se unë, - ia futa kot më kot. Në Letërsi isha më i miri dhe hartimet e mia lexoheshin në të gjitha paralelet. Ora e hartimit ishte një betejë e imja, që unë nuk lija njeri ta fitonte. Punoja ditë të tëra e lexoja pambarim libra me tregime e esse, për jetën, njerëzit, natyrën dhe pjesët më të bukura i mbaja shënim. Dita kur kishim hartim, ishte festë e madhe, një sprovë, një ditë e shënuar, por këto i dija vetëm unë. Mësuesja ndoshta mendoi se po përkëdhelesha siç bëjnë rëndom fëmijët e asaj moshe dhe nuk e zgjati.

- Hajde futju punës dhe leri nazet, se të kemi më të mirin e po të mbajmë si ujët e pakët, - më pëshpëriti, duke u larguar. Nuk shkova ditën e parë, kur u grumbullua grupi për të ndarë pyetjet e konkursit. Ditën tjetër qysh në mëngjes, mësuesja më priste te dera e shkollës.

- Pse nuk erdhe, mos ishe sëmurë? - më pyeti me atë zërin prej engjëlli.

- Nuk vij unë në konkurs. Ka të tjerë, - ngula këmbë si mushka dhe u largova.

Aty nga dreka, në klasë hyri mësuesi i Fizkulturës, një djalë i ri, që luante futboll me ekipin e qytetit. Kishte trup të bukur, si ai i Paridit te filmi “Helena e Trojës”, dhe ne djemtë ëndërronim të bëheshim të tillë. Nuk pinte duhan, alkool, vishej bukur dhe ishte i shoqërueshëm sidomos me ne fëmijët e varfër, që na rrinte pranë për çdo hall. Drejtori i shkollës nuk e kishte me sy të mirë dhe sajonte gjithmonë situata të pakëndshme për ta vënë në siklet. Viktori nuk ja përtonte asnjëherë drejtorit, kur ky e akuzonte si liberal që mbante gjithmonë anën e nxënësve problematikë. Fëmijët e donin dhe e adhuronin, jo vetëm se sillej e vishej ndryshe por edhe për mënyrat sesi i zhvillonte orët e mësimit. Me të, unë i kisha marrëdhëniet më të ngushta se isha sportist me ekipin e pionierëve të qytetit.

- Ty të kam të veçantë, - më thoshte ngaherë. Se ti je sportist por edhe nxënës shumë i mirë.

Bëja sikur nuk më vinte mirë por veshët më zgjateshin nga kënaqësia, kur ai këtë ma thoshte para gjithë nxënësve. E po nuk ishte e lehtë të mbaje dy kunguj në një sqetull! Ende nuk më kishte dalë “e keqja’’ nga qortimi dashamirës i mësueses së letërsisë, kur dikush trokiti në derë.

- Më duhet pak G... Kam marrë leje në drejtori për ta marrë.

***

Në derë u shfaq trupi i bukur i mësuesit të fizkulturës me atë buzëqeshjen rrezëllitëse. Dola i habitur, por mendova se ndoshta do të organizohej ndeshje futbolli andej nga ora e fundit me ndonjë shkollë tjetër. Sapo dera u mbyll prapa meje, më kapi nga qafa me atë dorën e tij të madhe e të fortë prej sportisti, e m`u “hakërrua’’:

-Po ti more mistrec, pse na hap punë?! Me ty do të merrem unë?! Pak të tjerë ka këtu që mungojnë e nuk mësojnë?

I çuditur ngrita kokën lart dhe e pashë në sy. Vështrimet u kryqëzuan dhe unë pashë një dritë dashurie jo të zakonshme në sytë e tij. Madje mu dukën sikur po lotonin.

- Pse bën naze ti?! Pse nuk ke shkuar dje për konsultim me grupin e zgjedhur për konkursin?

Më zuri të papërgatitur sepse ishte njeriu i fundit në botë që doja ta shqetësoja. E dija që më donte ndoshta po aq sa e doja dhe e respektoja unë. Po më mirë të vdisja sesa t’i thosha që nuk kam rroba të mira për ditën e konkursit. Mu mbushën sytë me lotë për gjendjen ku ndodhesha dhe sërish gënjeva:

- Po kam shumë ngarkesë o mësues! Kam stërvitjen katër herë në javë, kemi provim në matematikë, të dielën kemi ndeshje kampionati, pastaj merrem dhe me vëllanë e vogël ...

- Nuk dua fjalë! - ma preu. Sot do të jesh në konsultim me grupin pas mësimit. Të tjerat i ndreq unë!

Nga i dashur e fjalëmbël papritur idhulli im dhe i shumë djemve të shkollës, ishte kthyer në urdhërues. As të më dëgjonte nuk kishte dëshirë. Pastaj çfarë ishin ato të tjerat që do të ndreqte? Mos po mendonte se po shisja mend? Ku e dinte ai hallin tim?! Shkova në konsultim me zemër të thyer se atij nuk mund t’ia ktheja fjalën. Gjithë ato ditë, sa vija kokën në jastëk, më shfaqej vetja me pantallonat e vjetra dhe këmishën dalë boje.

- Janë të e pastra dhe të hekurosura, - më përgjërohej nëna e shtrenjtë. - Le t’i kenë të tjerët të reja, ti i ke më të pastra nga të gjithë.

Në konsultat nuk po paraqitesha aq shpresëdhënës, sa mendonte mësuesja e Letërsisë.

- Po ç’ke që je i plogët, ne te ty i kemi shpresat. A mos ke ndonjë hall? - më tha një ditë. Nuk i ktheva përgjigje ama me vete e kisha marrë vendimin: ditën e konkursit nuk do të paraqitesha. Dy ditë para, dikush më thotë të shkojë në palestër, te zyra e mësuesit të Fizkulturës.

- Ka një punë urgjente me ty, kështu më tha -, mbaroi ai porosinë.

Mësuesi ishte vetëm dhe ma bëri me shenjë të ulesha në karrigen përballë. Hapi një kuti dhe më shpalosi para syve një palë pantallona të shkurtra ngjyrë qielli me katër xhepa, një pulovër gri më mëngët e shkurtra me finiturë të bardhë në krahë dhe në jakë dhe një palë atlete me pjesën e poshtme llastik dhe të sipërmen me rrobë, që për kohën ishin gjë e madhe. Nuk më lejoi të flisja, kur vërejti, që unë u bëra gati ta kundërshtoja. Domethënë halli im kishte marrë dhenë, se unë isha varfanjak, që prindërit nuk ishin në gjendje të më blinin një kostum veror për konkurs, e një zot e di sesi janë mbledhur ato para! Do të më shohin të gjithë dhe do t’i shkelin syrin njëri-tjetrit:

- Ja G. ato rrobat e reja ia kanë blerë me para bamirësie.

Hapu dhe të futem! Këtë nuk do t’ia lejoja kurrkujt. Po nga e morën vesh hallin, se unë nuk ua kisha thënë as prindërve të mi? Edhe magjistar të ishte si e kuptoi ai hallin tim? Si ishte e mundur kjo?

- Merri! - më tha ëmbël. - Janë për ty, që t’i kesh për ditën e konkursit. Asnjë nuk e di. Do të jetë një sekret i yni. Kur të rritesh e të mbarosh shkollën e lartë, bisedojmë sërish e më bëj dhuratë një kostum më të shtrenjtë. Dakord?

Më bindi me fjalët e tij. Po edhe mirë po më vinte duke parë rrobat e reja. Fillova të mendoj sesi do të më rrinin...

- Atëherë po e lemë që do t’i kthej një ditë, se është borxh, - thashë i lehtësuar.

- Po, është një lloj borxhi, që do të ma kthesh kur të rritesh, - përfundoi bisedën.

Bëra një betim të rëndë me veten, se nuk kisha për ta harruar kurrë këtë bamirësi-borxh të mësuesit tim. Ngjarjet rrodhën shumë ndryshe. Mësuesin tonë e arrestuan, një ditë të zakonshme, duke zhvilluar mësim në këndin sportiv të shkollës. Nuk më harrohen kurrë duart e tij të prangosura, fytyra e tij e bukur e shtrembëruar nga dhimbja dhe sytë gjithë dëshpërim, që shikonin nxënësit e vet, të trembur nga ajo që po përjetonin.

- Ju dua fort, miqtë e mi! Duhet të jetë gabim.

Kalecët e regjimit erdhën disa ditë rresht në shkollë. Na morën një e nga një në pyetje, duke kërkuar të pohonim, që mësuesi na nxiste të ndiqnin modën e huaj, të dëgjonim muzikë perëndimore, që kishte thënë se në jetën tonë mungojnë shumë gjëra e nuk të lënë të shprehësh atë që mendon. Mjerisht u gjetën aq nxënës dhe mësues që dëshmuan kundër tij. Fillimisht e dënuan me shtatë vjet për agjitacion dhe propagandë sipas nenit “55’’, pastaj dhjetë vjet të tjera për sjellje jo të mirë në burg.

Më pas nuk dëgjova për të. Të vinin lajme nga burgu atë kohë, ishte sikur të vinin lajme nga nëntoka ose nga mbretëria e të vdekurve. Në burg nuk i shkova. Jo vetëm se burgjet ishin larg dhe në vende të izoluara, por pata frikë se do të më torturonin pastaj kalecët, që pse shkove, pse e takove armikun e klasës, e mund të më pengonin për të shkuar në shkollën e lart. Hera-herës më shkonte mendja te ai njeri i mirë dhe i premtoja vetes se do ta kërkoja, se nuk po mbaja fjalën e dhënë, se ai meritonte mirënjohjen time, por rutina e përditshme më rrëmbente dhe përsërisja: Nesër, nesër patjetër do të interesohem dhe do ta gjej.

Kështu kaluan mbi tridhjetë vjet. Në çastin kur nipat nuk më pëlqyen dhuratën e blerë sipas shijes time, s’di pse mu kujtua fëmijëria ime e uritur dhe e leckosur. Pastaj në mendje më shkreptiu dhurata-borxh e mësuesit të shkollës dhe ndjeva diçka si krisje prapa koke. Kisha pasur kohë sa të hante dreqi, sidomos pas vitit 1990, që ta kërkoja e ta takoja mësuesin tim. Jo vetëm për t’i kthyer borxhin se ai ndoshta nuk e mbante mend e nuk kishte nevojë për të, por edhe për ta pyetur sesi ishte, si rronte a kishte nevojë për diçka?

Sa i çuditshëm është njeriu! Kurrë nuk do të kisha besuar se mund të ndodhte një gjë e tillë po të ma tregonin të tjerët. Se mirë atëherë kisha frikë, po tashmë që demokracia ishte vendosur dhe ai kishte vite që kishte dalë nga burgu pse nuk shkova ta takoj? Kaq përtac dhe mosmirënjohës isha bërë? Fillova të ndieja diçka si djegie te rrënjët e flokëve, djersën që po më lagte kanotieren dhe zemrën që po pomponte si e çmendur!

Kisha jetuar pa i rënë njeriu në hak deri atëherë, kisha parë punën time dhe për këtë më cilësonin njeri të ndershëm e korrekt. Tani po mendoja ndryshe dhe po e dënoja veten: Jo burrë i besës dhe i fjalës, por nuk isha as i ndershëm! Isha hequr si i tillë përndryshe si ishte e mundur që të mos kujtohesha për atë njeri që më fali gëzim e lumturi të pamasë ato kohëra të zeza mua dhe familjes time? Kisha dhënë fjalën e kisha bërë një premtim. Unë në konkurs, siç më thanë shokët e mi, shkëlqeva dy herë: për njohuritë por edhe për kostumin e ri që kisha veshur.

Ndoshta mësuesi nuk kishte fare nevojë për “borxhin” tim dhe e kishte rregulluar jetën e vet. Nëse ishte gjallë duhet të ishte diku te gjashtëdhjetat. Tashmë ishte shumë më e thjeshtë për ta gjetur se kishte celular, internet dhe Institut të Përndjekurve dhe të Burgosurve Politikë. Pa shumë vështirësi mësova që ishte gjallë (Çfarë kënaqësie!) dhe banonte në një qytet të vogël në Jug. Më tej ishte fare e lehtë për mua. Më shumë për të krijuar një ambient shoqëror (nuk e dija nëse ishte martuar, kishte familje, etj.) bleva një kostum, këmishë, kollare, një orë dore, këpucë me numër 42 (këtë e mbaja mend mirë) madje edhe një kapele republike.

Mora tim bir si shofer dhe shumë i emocionuar u nisa në adresën që më kishin dhënë. Rrugës djali filloi të më ngacmojë se ç’ishte gjithë ky emocion nga ana ime. Nuk iu përgjigja por me vete mendova: Ndoshta nuk kupton se ç’po ndiej tani, por më vonë, kur të takojmë ish-mësuesin mund të kuptojë se ç’po ndodh në shpirtin tim. Kishin kaluar disa dekada. Nuk e dija se ç’më priste, por uroja më të mirën.

Më në fund u gjendëm para një pallati parafabrikat pesëkatësh, nga ata të ndërtuar në kohën e diktaturës. Shkallët të thyera, muret e rrjepur, të mbushur me lloj-lloj vizatimesh, të mbuluar në qoshet me rrjeta merimangash dhe tek-tuk ndonjë fole dallëndysheje, instalimet elektrike dhe hidraulike të gjitha nga jashtë dhe pjesërisht të zhveshura, një pompë uji e mbyllur në një kafaz, bërë me llamarinë të ndryshkur, që kur erdhi uji filloi të bënte një zhurmë të padurueshme, ma ulën pak entuziazmin. Nuk doja të parashihja atë që po mendoja.

Trokita në derën metalike. Asnjë përgjigje nuk erdhi nga brenda. Trokita sërish e sërish, derisa dëgjova hapa të lehtë dhe kërkëllimën e çelësit në bravë. Dera u hap nën vërshëllimën vajtuese që bëjnë dy metale të ndryshkur, duke rrëshqitur mbi njëri-tjetrin. Dallova një burrë ende të mbajtur, me fytyrën e verdhë, ku mungesa e diellit, vuajtjet dhe burgu i gjatë kishin lënë shenjat e tyre. Mbante syza miopi me skelet metalik të zakonshëm. Më pa i befasuar dhe pastaj hodhi sytë tek im bir.

***

-Sigurisht që nuk pret njeri, por unë jam një miku yt i vjetër. Kam ardhur të të takoj. Ish i burgosuri politik nuk tha asnjë fjalë. Hapi krejt derën që krikëlliu sërish vajtueshëm dhe na lejoi të kalonim. E mbylli pastaj me çelës dhe na drejtoi te dhoma e vogël që shërbente si kuzhinë. Dy divane, një varëse rrobash, një tavolinë e vogël, një furnelë elektrike dy vendshe, ku gatuhej, një raft enësh dhe një tavolinë me dy karrige ishin gjithë orenditë e kuzhinës. Në mure nuk kishte asnjë fotografi e as ndonjë pikturë, nga ato që shiten në tregjet e lira të qyteteve e që i gjen me shumicë në apartamentet e shqiptarëve. Lëvizte ngadalë, gjithë kujdes, por trupin e mbante drejt. Burgu i gjatë nuk ia kishte kërrusur shpinën dhe sytë vazhdonin të shihnin e të gjallonin si para tridhjetepesë vjetëve. Kishte veshur pizhame të pastra dhe se ç’po kërkonte në një dollap të vogël.

- Hajde ulu, profesor, nuk ka rëndësi...

- Jo ç’është ajo fjalë, dua t’u qeras me diçka, por nuk po gjej...

- Ke raki? - e pyeta duke u çuar në këmbë. I thashë të ulej, gjeta shishen e rakisë, mbusha dy gota të vogla dhe njërën ia zgjata atij.

- Gëzuar! - Uruam të dy në të njëjtën kohë.

- Më mban mend? - i thashë duke venë buzën në gaz.

- Jo nuk të mbaj, por do të kesh qenë ndonjë nga nxënësit e mi kur kam qenë i ri. Pak punova në arsim as tre vjet se më burgosën.

- E gjete. Ndjehem i bekuar dhe i veçantë që të kam pasur mësues.

Shpjegova me pak fjalë sidomos pjesën, ku më kishte falur rrobat e reja për konkursin midis shkollave, që më vonë e vërtetova se i kishte blerë me lekët e veta dhe kurrkujt nuk i kishte thënë. I shkëlqyen sytë. Nuk më tha të kam pritur, por unë e kuptova, e ndjeva dhe mu drodh gjithë trupi.

- Po ti e meritoje dhe unë e dija që babai yt, të cilin e kam njohur mirë nuk kishte mundësi të t’i blinte.

Dëgjoja këtë njeri, ku vitet e gjata të burgut kishin lënë gjurmët e veta, ende të mbajtur, që fliste dhe përpara syve më doli ai djali i ri njëzetepesë vjeçar me trup atleti, i veshur me sqimë e që ndrinte midis qindra djemve të rinj të qytetit.

- Pse të arrestuan? - Ishte pyetje e pashmangshme, që më brente prej shumë vitesh dhe që nuk mund të mos e bëja. Aso kohe thuheshin shumë histori, që njerëzit i besonin dhe nuk i besonin, por të vërtetën e plotë e dinte ky njeri, që rrinte përballë meje dhe rrufiste në porcione të vogla rakinë, duke përplasur buzët.

- Se mos isha vetëm unë. Kishte plot të tjerë. Na e harxhuan jetën kot dhe tani nuk e di përse jetoj. Takova kur dola nga burgu një nga operativët. Kot, më tha, të kemi arrestuar. Ja që ishe djalë i pashëm, e të donin shumë fëmijët, kishe miqësi me vajzat, dëgjoje muzikë të huaj dhe drejtorit të shkollës nuk i pëlqente. Pastaj sajuan ato akuzat për agjitacion e propagandë... Kaq mjaftoi. Besoj e mban mend atë sekretarin e partisë, se ai më denoncoi për shfaqje të huaja. E mora lehtë dhe iu kundërvura, duke u shpjeguar gjithë pasion se nuk vjen e keqja nga muzika dhe nga veshja. Madje dhe e ironizova për paditurinë e tij. Isha i ri, plot dëshira, me shumë shokë dhe njerëzit më donin. Sigurimsi dhe ai miushi, sekretari i partisë, më dukeshin fare kot dhe nuk mendoja se mund të më bënin gjë. Fillimisht më kërkuan të bëja autokritikë para trupit pedagogjik dhe të pranoja se isha ndikuar nga armiku i klasës. Besoj se dhe ju fëmijët e morët vesh që nuk pranova. As ma priste mendja se ai sinqeritet dhe ato pak dëshira për të dëgjuar muzikë dhe për t’u veshur pastër e bukur, do të më kushtonin gjithë jetën time, duke më hedhur në ato burgje të tmerrshme. Por në një farë mënyre edhe ju në burg keni qenë. Vetëm hapësira, ku jetonit ishte më e madhe. Sa për lirinë aq sa ne kishit edhe ju, madje ne kishim më shumë, se çfarë mendonim e thoshnim haptazi. Nuk u martova si bën shumë shokë të mi sepse unë nuk kisha as shtëpi e as katandi. Prindërit më vdiqën të dy kur isha në burg dhe nuk më lejuan të marr pjesë në varrimin e tyre. Vëllai më ka vdekur dhe motra me fëmijët jeton në Kanada. Më thonë dhe mua të shkoj, po ç’do të bëj unë atje? Këtu më kanë mbetur ca të njohur, ndërroj me ta ndonjë fjalë e pimë nga një kafe. Kjo është shtëpia ku ka banuar ime motër. Kam marrë nja dy këste dëmshpërblim si ish i dënuar politik, por nuk kam durim të shkoj andej-këndej për këstet e tjera se çdo herë kërkojnë dokumente e shkresa të reja. Ka të tjerë që shkuan në atë botë dhe nuk morën asnjë këst.

E dëgjoja duke e parë në dritë të syrit. Vetëm një mendim më rrihte si çekan mbi kokë gjatë gjithë kohës. Ç’ndodhi me mua që për vite e vite me rradhë nuk i shkova në burg një herë të vetme dhe pasi doli nga burgu nuk e kërkova, nuk u interesova se ç’bëhej me atë njeri?! Jo vetëm për ta falënderuar për rrobat e reja, për ditët e bukura që më fali në ato kohë të zeza, por edhe për njëmijë arsye të tjera njerëzore. Si mund të isha aq indiferent dhe mosmirënjohës?

- Do të interesohem unë t’i marrësh më shpejt edhe këstet e tjera që të kanë mbetur. Kam nja dy shokë në Ministrinë e Drejtësisë...

- Jo jo! - U shqetësua profesori dhe u ngrit në këmbë. - Le të mi japin kur të më vijë rradha. Më mirë s’i marr fare. Mos u mundo, të lutem! Mu duk një çast se e kishte me mua, e donte të më thoshte:

- Asgjë tani nuk ka më vlerë. Nuk dua asnjë favor. Është shumë vonë. Nëse nuk më erdhe në burg se kishe frikë, kishe dhjetë vjet kohë më vonë të vije e të më takoje! E humba fillin dhe nuk dija si të sillesha më tej. Madje as duart nuk dija ku t’i vendosja. Djali më bënte me shenja për pakon. Për një çast mendova ta lija diku aty në dhomë dhe të largohesha. Ai do ta kuptonte se ishin për të...

- Të kam sjellë diçka, mos ma merr për keq. Nuk është borxhi, është respekt, mirënjohje, kështu e mendova… - guxova më në fund. Ai më dëgjoi i zymtë, i ftohtë dhe një pikëllim i thellë ravijëzohej në fytyrën e palëvizur.

- Që erdhe e më vizitove mirë bëre, faleminderit! Por nëse do që të jem gjallë deri nesër, si jam sot, mos ma bëj këtë turp. Kjo nuk ka asnjë kuptim. Nuk kam marrë deri sot asgjë, që s’më përket, kam jetuar me nder. Në fjalët që tha nuk kishte urrejtje, as cinizëm, as nënkuptim; arrogancë jo se jo. Fliste qetë, por mua më dukej se fjalët dilnin nga tyta e një pistolete, duke krisur plot zhurmë.

Më mirë të më thoshte se nuk mund të më falte mua dhe të tjerëve, që nuk lëvizëm as gishtin në ato kohë, kur padrejtësia dhe mungesa e lirisë ishin ngritur në ligj, sesa të tregohej aq njerëzor. Në diktaturë është më e thjeshtë, më e lehtë të përshtatesh e të gëzosh ato liri e të drejta të cunguara, thënë më hapur të zvarritesh, sesa të luftosh, gjakosesh e sakrifikohesh për lirinë. Ky ishte një kompromis i heshtur i brezit tim me diktaturën, që nuk guxoi të shohë të vërtetën në sy dhe të luftonte e punonte për më shumë liri, mirëqenie e të drejta njerëzore.

Nga ky zakon, po bluaja me veten, buronte dhe gjoja indiferentizmi dhe harresa ime për atë luftëtar që pagoi mëtimin për më shumë liri, me jetën e vet të kaluar në ato burgje të pazakonta. Me sa po shihja e shoh edhe në demokraci, përshtatja dhe pritja e pafundme, janë një sëmundje që do shumë kohë të shërohet. Nuk është e lehtë të jesh kundër rrymës, kundër pushtetit në fuqi, sepse kjo do të thotë sakrificë e mund, deri në therori.

Unë i përkisja njerëzve që nuk e donin diktaturën, nuk u bënë palë me të, nuk spiunuan, nuk bënë dëshmi të rreme për shokët e tyre dhe as u inkuadruan në strukturat shtypëse të diktaturës. Por kjo nuk mjaftonte. Me mosveprimin, me moskundërshtimin, me heshtjen tonë ishim bërë pa dashje bashkëpunëtorë të asaj hataje 40 vjeçare, kishim ndihmuar që ajo murtajë të zgjaste me dekada. Brezi im nuk ka pse të krenohet as sot, e as në të ardhmen për rrëzimin e sistemit komunist. Sistemi ra në gjithë Lindjen dhe ne ishim të fundit…

Nuk ma mori dhuratën. Madje as denjoi të shihte se çfarë kishte ajo pako e mbështjellë me kujdes. E ndieja që nuk më falte dot. Gjithë ai gëzim dhe hare që më kishin pushtuar orë më parë, kur u nisa, u zhduk si me magji. Në zemër ndieja dhimbje dhe trishtim. Asgjë nuk më bënte dobi për të më sjellë në humor. Në gjithë atë tollovi të postdiktaturës kisha humbur njëri pas tjetrit shokët më të mirë të rinisë së hershme, të shkollës së mesme dhe të universitetit. Disa nuk jetonin, të tjerë ishin shpërndarë në të gjithë lëmshin e dheut deri në Zelandë e Afrikën e Jugut dhe kishin ndërtuar atje folezat e tyre, që atdheu i dashur nuk ua dha dot. Por ky takim-ndarje nga ish-mësuesi im i dikurshëm nuk mund të krahasohej me humbjet e miqve të mëparshëm.

Kuptova se shpesh fisnikërinë e kërkojmë gjithandej, kur ajo është aq pranë, aq e kapshme dhe lëshon dritë, sa të lë pa frymë. Mjafton të jesh i vëmendshëm vetëm një çast… Do të kthehesha sërish për ta takuar atë njeri. Tashmë pa atë pakon me dhurata, por ndoshta me ndonjë shishe raki, ta pinim së bashku nëse ai pranonte. Kishim një jetë të tërë që e donim njëri-tjetrin, por këtë nuk e kishim shprehur dot me fjalë. Ai se nuk kishte mundur më tej, për shkak të burgosjes, unë për arsyen që po përpiqesha ta kuptoja e t’ia thosha së pari vetes time. 

- Më duket u mërzite shumë o ba! Vështirë të ndreqet këtu. Ja atje ku punoj unë…, - dëgjoja tim bir që po më fliste.

Hodha shikimin anash duke parë kodrinat, dikur të mbuluara plot drurë e cicërima zogjsh, tashmë të shndërruara nga dora e njeriut si ca ushtarë të vjetër me kokat e sapo rruara.

- Do kthehemi sërish nga java këtu, - i thashë tim biri. Nëse do të jem gjallë, sigurisht..., - shtova, duke përsëritur mekanikisht fjalët e mësuesit.

© Gëzim Zilja