Meditim mbi vdekjen, miqësinë dhe kujtime nga Vlora e vitit ‘97 - Nga Rushan Xhaferi

Në vitin 1988 isha 9 vjeç. Në një ditë vere të mrekullueshme të atij viti, nga ato ditët e fëmijërisë tonë të asaj kohe plot paqe dhe pa lodhje, shoku im më i ngushtë, Rezi, ulur në bordurën e trotuarit të lagjes Lirim në Vlorë, rreth orës 8 të darkës, më foli për herë të parë per vdekjen. “A e di ti që një ditë ne do vdesim”, më tha ai si një burrë 60 vjeçar.

Deri në atë moment, koncepti i vdekjes për mua ishte i panjohur, edhe pse kisha dëgjuar te gjitha mamatë në lagje që mallkonin fëmijet me fjalën kaq të drejtëpërdrejtë “vdeksh”. Versioni me i gjatë ishte “vdeksh në vënd ishalla”.  Por kishte edhe “të hëngërt kanceri” ose “veremi”.

Petrit Ruka, me disa shokë kompiluan një listë te mallkimeve shqiptare (duhet gjetur kjo listë). Thirrja e vdekjes shprehej ndoshta shumë kollaj në momente frustrimi për nënat shqiptare (por ne shpesh harronim lodhjen e të përditshmes së tyre në shumë role: punëtore, nënë, grua, amvisë, etj.)     

Kisha dëgjuar që njerëzit vdisnin. Por të flisje për vdekjen? Serioziteti i Rezit më habiti dhe për herë të parë, aq sa mbaj mënd unë, nuk dija çfarë tu përgjigjesha mendimeve të thella te shokut tim. Ne, që deri në atë moment, e kishim mendjen për futboll dhe të vrisnim zogj me llastiqe, ja ku ishim futur në një diskutim filozozofik mbi vdekjen. Nuk e mbaj mënd në detaje si vazhdoi diskutimi, por ndoshta pafajësia e diskutimit tonë të asaj moshe do te kishte habitur Sokratin, Platonin por dhe Aristofanin.

Pas fëmijerisë erdhi adoleshenca, që eshtë e komplikuar sa heqja e një puçre fytyre pa lënë shenjë. Rinia ishte ai moment kur mundohesh të gëzosh jetën duke mos pasur asnjë kujtim, veçse fragmente, kur kalon mosha. Shkolla e lartë (ose ushtria për brezin e vjetër) ishte një moment formues, por vorbulla e rinisë nuk njeh kufij…    

Për mua, shkolla e lartë në Tiranë (1997-2001) ishte celebrimi i jetës pas Luftës civile të ‘97 në Shqipëri. Luftë që në Vlorë ishte sa e çuditshme aq edhe vdekjeprurëse. 18 vjeç, duke lozur futboll në rrugët pa makina, plumbat qorr fluturonin hareshëm nëpër qytetin bregdetar. Më kujtohet një moment, kur krismat filluan larg, por sheshi i lagjes u boshatis shumë shpejt. Me Rezin ishim duke bërë muhabet, ndoshta muhabet femrash, kur pamë se si u zbraz vendi për 30 sekonda. Instiktivisht vendosëm të iknim por me një moskokeçarje rinore. Para nesh, gjendej një komshi, prind femije, rreth të 40-ave (që ne na dukej shumë plak 40 vjeç). Frrrrrrrrr! Nje zhurmë që nuk është familjare. Kur nuk e ke dëgjuar zhurmën e plumbit të humbur që bie në shesh dheu disa metra pranë teje, nuk e kupton stresin e një lufte civile që e bën vdekjen banale, sepse humbet numërimin e njerëzve të vdekur. Vdekja bëhet e përditshme dhe nuk shokon më askënd. Komshiu-prind, pa një herë majtas, një herë djathtas dhe ja futi me vrap. Të pandërgjegjshem, qeshëm me të, por ikëm edhe ne se vinte era vdekje në Vlorën luftarake. Këto fragmente janë formuese për krijimin e ndërgjegjes për më vonë në jetë.   

Në shkollë të lartë, në Tiranë, po e harroja luftën vlonjate, hapjen e depove dhe “trimërinë” labe. Lokalet e parkut "Rinia", plot gjallëri, jetë dhe femra te bukura (ku me që ra fjala ishte e lejuar ti shikoje dhe tu flisje pa u rrahur me vellain e tyre duke ngrënë ndonjë thike) të bënin të harroje vdekjen ngaqë dëshira për të festuar jetën e rinisë përshkonte gjithë trupin. Fakulteti i Gjuhëve te huaja më solli një ndjesi mirësie dhe guximi për të ardhmen, por dhe disa pyetje mbi pedagogët. Kur ke sfiduar vdekjen, Nonda V. dhe Klara L. nuk të friksojnë jashtë mase. Pedagogë pa pedagogji që shfrytezojnë autoritetin për të trembur studentët. Varfi dhe Lagji le të përballen me përbindshat e tyre të brendshëm… Duket se grevat e studentëve në Shqipëri kohët e fundit shprehin pakënaqësine studentore ndaj disa pseudo-pedagogëve që vijnë era vdekje intelektuale duke qenë gjallë.           

Zbraz kupa e puth çupa

Omar Kajami e tha mirë dhe në Tiranën e viteve studentore kishte një atmosferë origjinale. Shiu në rrugët e Bllokut dhe kafet në lokalet e rralla (të asaj kohe) më kujtojnë një farë paqe të brendshme ku vdekja është shumë, shumë larg dhe i vetmi interes është të puthësh çupa dhe të zbrazësh gota ponçi dhe konjak "Skenderbeu". Kupat kane qënë pa fund, kurse çupat kane qenë shumë më pak sesa numri i kupave. Por Kajami, që në shekullin e (gjejeni vetë) kishte kuptuar thelbin e jetës. Mortja do të na marri të gjithë, kë më parë e kë më vonë, por përse të na rrëmbejë duke lënë pas gjëra peng?       

Gjergji

Kur isha ne Vlorë, kisha një shok në shkollë të mesme, Gjergjin. Le të themi që në një klasë me nxënës, Gjergji bënte dallim për shumë arsye. Nga pamja e jashtme; ai kishte nje xhup lëkure që e hiqte rrallë (ndoshta dhe flinte me të), por edhe me ecjen e tij karakteristike. Fizikisht, ne nuk ishim të gjithë të shëndoshë por Gjergji ishte vërtetë elegant, dhe nga të gjitha anët. Kishte një qeshje miqësore dhe një zë harmonioz. Ishte më shakaxhiu nga ne dhe sidomos më i pjekuri. Le të themi që në grupin tonë të vogël, ai kishte të gjitha karakteristikat e një lideri. Dhe lidershipi i tij qëndronte në faktin se nuk na bënte kurrë të ndiheshim më pak të rëndësishëm në grupin tonë shoqëror, paçka se mund të bënim shaka me njëri tjetrin deri në tallje.

Në atë kohë, ne më shumë mëndjen e kishim të iknim nga mësimi për të parë ose takuar ndonje femër. Shumë nga ne i shikonin vajzat nga larg, Gjergji ishte një nga të vetmit që kishte të dashur. Le të themi që në shkollën tonë nuk kishte shumë femra dhe të paktat që ishin, preferonin Gjergjin ose ndonjë tjetër më te madh.      

Mbaj mend që e takova rastësisht një herë në rrugë, afër fabrikës së Orizit ku në atë kohë ishin një berberhane dhe një bingo. Sa më pa, e kuptoi që diçka kisha. Me sa duket, isha i stresuar dhe fytyra më tradhëtonte. Ai më njihte mirë, dhe direkt më pyeti si e kisha hallin. Unë nuk kisha ndonjë hall të madh. Aty afër ishte një vajzë që më pëlqente. Por ngaqë isha i turpshëm nuk dija çfarë ti thoja dhe si t’ia thoja. “Pa problem o figurë”, tha Gjergji, pasi i tregova situatën. “Vemi bashkë. Unë do rri pak më mbrapa e ti do vesh ti thuash çfarë do të të themë unë”. Si nje Sirano de Berzhërak i vërtetë, aty për aty i sajoi nja dy-tre fjali duke marrë parasysh kapacitetin tim të dobët për të asimiluar shumë gjëra në pak kohë. “Do shkosh”, me tha, “dhe në fillim do ta përshëndesësh.  Prezantohu dhe do ti thuash që ju nuk me njihni por une ju kam parë disa herë ne lagje. Do ti bësh nja dy komplimente, një per sytë dhe një tjetër per rrobat. Pastaj do ta pyesësh se a është vetëm dhe se a e shqetëson që ti të kalosh disa minuta me të për tu njohur. Po të tha qe po pret nje shoqe, i thuaj që nuk të shqetëson fare fakti qe të rrish sa të vijë shoqja e saj. Për mendimin tim, ajo nuk do të kundershtojë por kjo nuk do të thotë se të ka menjëherë qejf apo të pëlqen. Në atë moment ke rastin të tregosh se je vërtetë i interesuar”. “Dakord”, më tha? Dakord, i thashë unë, pa qënë fare dakord.    

Nuk e mora vesh fare se çfarë do ti thoja. Dhe u nisa. Fjalët e Gjergjit më dolën nga goja pak a shumë në këtë formë. Ju afrova dhe i thashë: “Mirëdita. Me pëlqen shumë fustani yt dhe sytë e ty. Në qoftë se po pret ndonjë shoqe le ta presim bashkë se unë jam vërtetë i interesuar”. Ajo u destabilizua dhe më tha: “Më fal, po çfarë the se nuk e mora vesh? Kush je ti?” Une ngela si… mos t’ia themi emrin. U skuqa, u bëra piper. Në atë moment ndjeva një dorë të ngrohtë në shpatull dhe dëgjova emrin tim. “Ani, ça ben, si je ti? Kush është kjo shoqja jote. Ma prezanto”. Gjergji i dha direkt dorën dhe ajo nuk pati mundësi tjetër veç se të thoshte emrin që une akoma nuk ja dija. Në atë moment erdhi dhe një shoqe e saj. Dhe pasi u bënë të gjitha prezantimet, na thanë se duhet të largoheshin me një mirupafshim dhe ditën e mirë. Kur ato vajzat u larguan, Gjergji më tha me të qeshur se kisha qënë shumë i mirë, por duhet të përmirësohesha pak fare se përndryshe do ngelesha beqar. Qeshëm të dy e vajtëm të pinim nga një kafe. Kur e kujtoj tani, pas 25 vjetësh, më duket si skenë filmi por realiteti e tejkalon shpesh herë fiksionin.  

 Rezi majtas, Gjergji djathtas

…

Në Tetor të vitit 2015, Gjergji Hasko mbylli sytë përgjithmonë. Ishte 38 vjeç. Tumori preku organin më të bukur dhe të mrekullueshëm të shokut tim, trurin e tij. Gjergji, një dite ishte, një dite tjetër s’ishte më. Vetëm Rezi ishte me të për ti ndenjur pranë. Kur fola me Rezin në telefon pas varrimit, ai ishte ulur po në atë bordurë trotuari të shumë viteve më parë kur më fliste për herë të pare për vdekjen. Mbaj mend që dëshira ime e vetme në ate çast ku 7000 km ndanin Montrealin me Vlorën, ishte të gjendesha pranë shokun tim, ulur si femijë në atë buzë rruge, dhe të flisnim për jetën kësaj here.     

…

Ja ku jam tani 40 vjeç, si komshiu im, prind-fëmije, me frikën në bark që larg qoftë ti ndodhi gjë fëmijës tim. Një frikë që të konsumon dhe nuk do ta mendosh se ndihesh i pafuqishëm.

…

Marrëdhënia që ne shqiptarët kemi me vdekjen është shumë e rëndë, e zymtë. Mjafton të asistosh në një vaki për të parë se nga njëherë i vdekuri është me “fat”, sepse nuk dëgjon të qarat me këngë dhe shpesh herë egzagjerim deri në idiotësi të disa zakoneve prapanike. Femrat duhet të qajnë të vdekurin që tu ngjethin mishin të gjallëve. Ky lloj mazohizmi nuk tregon më respekt për të vdekurin, por kthehet në torturë për të gjallët. Në disa raste, kthehet në konkurs për të marë lavdërime pas varrimit. Ka persona që mbahen në lagje ose në fshat që e qajne të vdekurin në menyrë madhështore. Talenti i oratores shpërdorohet në momente vaji, sepse në jetën e përditëshme duhet ta mbyllte gojën. Megjithatë, vdekja na shokon në mënyra të ndryshme, por të shqetësohesh për të është humbje kohe në avantazh të vdekjes. Një filozof grek ka thënë që është e kotë të kesh frikë nga vdekja sepse kur unë jam, vdekja nuk është dhe kur vdekja është, une nuk jam më. Ne shpesh ngatërrohemi sepse duke pasur frikë nga vdekja harrojmë të jetojmë. Jeto!