Libri, ‘I Ndaluari’ - Nga Faruk Myrtaj

Kur flasim për librin, pa dyshim e kemi fjalën për atë që ende s’dimë, për atë që nuk e kemi mësuar akoma, për atë që s’kanë ditur të na e mësojnë, s’kanë mundur ngaqë s’e kanë ditur as vetë ose që s’kanë dashur a s’duan ta dimë! Sa herë flasim për “libër” gjithnjë e kemi fjalën për “Librin e Ndaluar”!

Sa më poshtë, ka ndodhur përpara shtator 1983, ende s’isha nisur për universitet. Kisha në Patos tim vëlla, Selimin, që shkoja dendur në Fier, ku kisha edhe hallën. Prej tim-vëllai, fillimisht, njihesha me disa nga aktorët e teatrit dhe Estradës. Natyrisht me Pëllumb Kullën, Luftar Pajës i thirrja Dajo, se ishte nga Gorishova, ku isha nip, por vetëm Fatos Sela kishte bujtur edhe në shtëpinë e prindërve tanë, në Selenicë. Dy ditë e dy netë kaloi me ne. Këndoi edhe ai me prindërit e mi, “O ne më mirë të mos ishim parë/se të vuanim bashkë të dy…”, e pashë që u gëzua si njeri. [Diku tjetër do rrëfej pak më shumë për të…].

Pranë Teatrit “Bylis” ishte zyra e gazetës lokale “Drapër e Çekan”. Drejtohej nga Maku Pone. Krijues i njohur, plotë dije, por “më i afërt për mua” bëhej ngaqë dija se ndihmonte prej kohësh një tjetër “fakir të dëshiruar për shkollë” si puna ime. Quhej Andrea Prifti, ndër lirikët më të bukur për mua. Mjekët e tërë botës, ndaj respektohen prej të gjithëve, edhe në luftra: mbyllin plagët që edhe kur janë tek të tjerët, dhembin edhe tek ti!

Ndaj më tingëlloi pothuaj natyrshëm kur tek zyra e gazetës, organ i Komitetit të Partisë së rrethit, teksa e dëgjoja si gjithnjë me kërshëri për letërsinë, sidomos përtej shqiptare, më tha:

"Unë do ta jepja, të lexoje një libër të bukur, por jo për gjatë…"

Më kujtohet, kopertina, ishte KAMY, vetëtimthi “I Huaji” … si të mos zgjasja duart për andej?! Nuk di nëse i thamë fjalët për marrëveshjen që u nënshkrua në ajër, cilat, me cilat kushte, mora librin, natyrisht të pështjellë, kopertinë-mbuluar me “Drapër e Çekan”, ika fluturim, shkova te halla, e lexova, do desha që leximi të mos përfundonte, së paku të zgjaste sa më shumë, por kisha arritur në faqen e fundit. Do duhej ta ktheja, librin...

Duke marrë rrugën për atje, ta merr mendja (e tanishme) se do duhej të më turbullonte mundësia e një rrezikimi të mundshëm. Ai që ma ofronte librin punonte në zyrë shteti, të këtij shteti që e kishte një shkak që e quante këtë libër: të ndaluar…

Po sikur dikush të më priste atje, ku do ta ktheja? Si s'e kisha menduar më parë? Por, edhe ai që ma dha, duhej ta kishte menduar, apo jo?! Përse ma ofroi mua librin e ndaluar? Ai e dinte se ende nuk po gjeja shteg të nisesha për universitet, kjo mund të rriste besimin që libri i ndaluar mund të strehoej për pak si në një bazë tek unë, por përse të mos mendonte edhe të anasjelltën: duke më dhënë këtë lloj libri ai vetë mund të bëhej më pak i besuar, jo aq i besueshëm, në mos edhe sadopak i dyshimtë për shtetin që e mbante në zyrat e tij. Nëse s’e mendoi dallimin ai, që kishte statusin e njeruit të besuar, përse të mos e kisha gjykuar ca më ftohtë vetë unë?

Por kjo kishte ndodhur tashmë... Si të bëja, ta refuzoja librin në zyrën e tij? T’i thosha se nuk lexoja libra të tillë, dmth që ai bënte gabim që mbante kësi lloj librash, më keq akoma, i shpërndante në njerëz të tjerë? Dmth, t’i thosha, apo t’i lija të kuptonte se vërtet po vonohesha në nisjen drejt auditoreve të universitetit, e vërtetë që për mbiemrin tim përflitej si me “kleçkë biografike”, por kjo s’do të thoshte se isha kontigjent i klasave të përmbysura, që ëndërronin hakmarrjen në Bulevardin Dëshmorët e Kombit, që mezi presin një ditë t’u shfaqet I Huaji, të bëhen strehë e tij.

Por, duhet ta dorëzoja ... Të Huajin, atje ku e kisha marrë...

Përshkrova të njëjtën rrugë, por tashmë nuk nxitoja. S’kish pse, edhe pse asnjë kuptim s’kish të quhej i ndaluar ky libër. Nga kritikat që i ishin bërë autorit gjatë leksioneve në kursin për letërsinë dekadente borgjezo-revizioniste, e kisha menduar të rrezikshëm. Sapo e kisha lexuar, tani, nuk shihja ndonjë gjë të keqe të madhe në të, nuk e zinte ngoje Shefin e Republikës Sonë, dhe…, përse të cilësohej i keq për ne?

“E mendova menjëherë sapo ta dhashë atë libër...”, mu bë sikur do më thoshte dhënësi i librit,

Ti mbase s’e di si funksionojnë gjërat. Mua më pëlqeu ai libër aq shumë, sa doja t’ja jepja doemos edhe dikujt tjetër ta lexonte edhe ai. E ndjeja si domosdo të verifikoja kënaqësinë e provuar prej leximit. Kaq. Kjo ishte arësyeja që atë ditë, sapo mu shfaqe te dera e zyrës, vendosa ta jepja ty... Asgjë tjetër nuk mendova. Por, kur ta lashë në dorë, mbështjellë me gazetën lokale, pashë se e fute në gji si bombë, pa folur, hutuar dhe skuqur, sapo dole nga zyra ime... mu qasë një si frikë që... s’dija kujt t’ja rrëfeja!

Unë ta dija etjen për libra, dëshirën për të ndjekur studimet për letërsi, besoja në të shkruarin tënd të ardhëm, siç besoja tek Andrea, dija se prej vitesh kërkoje të shkoje në universitet dhe dikush, diçka të pengonte, por nuk them se të njihja deri në fund. Ata, “specialistët” e censurës që shpërndanin dhe autocensurës mund ta dinin se libri gjendej pikërisht tek unë atë moment...Jo “mund”, me siguri e dinin...Si në tërë kurthet e pafundme, mund të më kishin planifikuar mua si çarkun tënd, ose mund të kishin dërguar ty për të provuar armiqësinë time hipotetike ndaj tyre!

Nëse përjashtohej kjo mundësi, si kujtdo edhe ty mund të të ndodhte gjithçka në rrugë, aksidentalisht mund të gjendeshe në një sherr, në një grindje dhe të bije në duar të tyre bashkë me librin e ndaluar. Sigurisht do të pyesnin ku e gjete, kush ta dha, dhe...natyrisht mund ta rrëfeje po të bije në duar të tyre... Ose, duke e lexuar librin, ose pasi ta lexoje, mund të flisje me ndokënd tjetër, se njeri ishe edhe ti, mbase do doje ta ndaje kënaqësinë me dikë tjetër, siç bëra unë me ty, e ku ta dinim nëse ai tjetri do rastiste njeri i mirë, nuk do shkonte të raportonte atje kur raportohej për librat e ndaluar...

Po, mund të ishe viktima ime, sic edhe unë viktima jote. Të kisha thënë, ishte libër ndryshe, por as ti dhe as unë nuk e kishim përmendur mes nesh si “libër të ndaluar”.

E mora librin, pa asnjë fjalë, teksa ti bëre dhe budallëkun tjetër. “Po të kesh ndonjë tjetër, të tillë... jo tani, nuk them për tani, më vonë, kur të kesh…”, shtove dhe ike, lulëkuq sikur të kishe kthyer tek unë, porositësi, një bombë të kurdisur të pashpërthyer...

Mbase do kisha bërë diçka të sigurohesha. Se ti mund të shkoje diku, ku të thoshe se të kisha provokuar duke të ofruar një libër të ndaluar... Bomba mund të më plaste mua, nga momenti në moment...

I dëgjojmë vetet të flasim kështu, dhe jemi gati të shpërthejmë në të qeshura të pafundme. “Kërkon shkollë nga pushteti popullor, dhe pranon të lexosh libra të ndaluar, ë?”, mund të më thoshin, pasi të më kapnin me librin që sapo ma kishe dhënë ti. “Nxjerr gazetën e Partisë dhe shpërndan libra anti-Parti?!”, mund t’i thoshin atij, Maku Pones…

Tërë sa më sipër janë mendime të vonshme për kohën dikur. Pothuajse të gjitha, Atëherë vetëm dicka ndodhi me siguri. Maku Pone, ai që ishte, më dha mua, ai që isha, librin “I Huaji” të Albert Kamysë, botim i Prishtinës. Kaq.