Kur vriteshin poetët - Nga Rudolf Marku

1.

Më 17 korrik bëhen plot 46 vite që kur u vranë nga një togë ekzekutorësh dy poetë shqiptarë, Genc Leka dhe Vilson Blloshmi. Njëri ndër krimet më të shëmtuar të sitemit komunist shqiptar, një krim unik i asaj kohe në raport me të gjithë vendet e tjera të botes. Kishte kohë që bota kishte shpallur ligjin e heqjes se dënimit me vdekje edhe për vetë vrasësit, kurse një vend si Shqipëria ekzekutonte me vrasje poetet e gjuhës së vet, vetëm e vetëm ngase shkruanin Poezi…

Më lejoni të sjell dy kujtime të mia personale, një i vitit 1994 dhe tjetri i vitit 2012, qe lidhen terthorazi me dy poetet e ekzekutuar... Janë kujtime, që nuk sjellin asgjë të re në dokumentacionin e jetës se dy poetëve fatkeqë, por që na sjellin në kujtesë se urrejtja jonë për Poetët nuk i përket vetëm të shkuarës tonë.

Shkrimtari Sadik Bejko ka bërë një punë të jashtëzakonshme për të zbuluar të vërtetën e jetës dhe vrasjes së  Blloshmit dhe Lekës, duke botuar dy vëllime me dokumentacione arkivore dhe duke sjellë shëmbullin se si një poet i gjallë përkujdeset për dy kolegë, të  ekzekutuar në mënyrën më barbare - jo në vitin 1941 a 1942 a 1943, - por në vitin 1977; dhe jo të ekzekutuar nga pushtuesit fashistë a nazistë, a nga bandat fashisto-monarkiste greke, a bandat jugosllove, por nga bashkatdhetarët e vet të nderuar, që sot e kësa dite janë shëndosh e mirë, madje duke gjalluar nëpër kryesira të partive të lavdishme të demokracisë Perëndimore. Ironikisht, të asaj demokracie, simpatia për të cilën shërbeu dhe si pretekst për të ekzekutuar dy poetët e pafajshëm.

...Viti 1994, nëse nuk gaboj.  Së bashku me Pjetër Arbnorin, Sadik Bejkon dhe ca miq të tjerë, u patëm ftuar në Librazhd për të marrë pjesë në varrosjen e eshtrave të Genc Lekës dhe Vilson Blloshmit. Pasi patëm parë vendin e ekzekutimit të dy poetëve fatkeqë, një prozhmë e vetmuar pylli, buzë një përroi të tharë, një yrt ndjellakeqas dhe pas një ceremonie përkujtimore në Shtëpinë e Kulturës së qytetit, u drejtuam për në varreza duke mbajtur mbi supe peshën e dy arkivoleve me ato pak eshtra të mbetura. Ishte kortezhi më i zymtë që kam parë në jetën time... Arkivolët qenë të lehtë, ngaqë qenë pothuajse bosh, e prapë rëndonin aq shumë,sa pesha e krimit që kishte marrë jetën e dy poetëve të pafajshëm. Një krim bërtitës, barbar, i shëmtuar, hakërrimi i injorancës kundër kulturës, i shtazërisë kundër butësisë njerëzore të poezisë, i shëmtimit të përjetshëm kundër bukurisë së shpirtit...

Kur ja, tek po ecnim në një rrugë mes qytezës së shkretë e të zymtë, papritur dëgjojmë një zë të shqiptuar me tërë forcën e gërmazit, si sfidë: Mirë ua kemi bërë!... Kthejmë kokën dhe shohim se këto fjalë janë shqiptuar nga një njeri me një pamje groteske, me një shprehje ligësish të provincave të thella, i tharë, i rrudhur keqas, me një kapele leniniste, një lloj shapkë bolshevike, ulur në një parvaz vitrinash të një dyqani të boshatisur buzë rruge, që vazhdoi, pas kësaj klithjeje, ritualin e pertypjes së farerave të lulediellit…

Menjeherë më shkoi ndërmend Ferri i Dantes, klithmat nga gropat tërë gjarpërinj dhe merimanga, klithmat e ligësisë njerëzore, që herë artikulohen si pasione politike, herë si artikuj gazetash, herë si artikuj kritikë - aq të pranishëm në jetën e përditshme shqiptare - herë si sulme kundërshtarësh dhe herë si dëshira shqyerjesh...

Për Kolakoëskin, barbaria totalitare, në përgjithësi (mendojeni vetë se ç’mund të themi pastaj për ligësinë totalitare të markës shqiptare), mbetet dhe shprehja e prezencës së Djallit në Histori. Çfarë kemi bërë për ta përzënë Djallin nga Historia jonë? - pyet ai edhe për ne të gjithë. Më duket se kemi bërë të kundërten: kemi bërë çmosin për ta joshur që të qëndrojë mes nesh!

Po të ishim vertetë një shoqëri e qytetëruar, kur vjen puna tek dënimi i krimeve të së kaluares, mendoj se të gjithë ne duhej të ishim përtej pikëpamjeve të majta a të djathta, përtej pozicionimeve partiake, sepse normalisht si qënie njerëzore duhej të kishim përqafuar atë ide të kahershme të Adam Miçnikut, që thosh se jeta më ka mësuar  po qe se dikush është duke u fshikulluar nga një kamxhik dhe se dikush tjeter është duke fshikulluar dikë me kamxhik, gjithmonë jam në anën e tij që është duke u fshikulluar nga kamxhiku... Por jo në Shqipëri...

Më ka mbetur në kujtesë ajo britmë e atij njeriu me kasketë - Mirë ua kemi bërë! -thënë si një sfidë triumfuese, në numrin shumës. Qënia që tha këto fjalë ishte një qënie e mjerë, e rrënuar, me rrudha që nuk vinin veç nga pleqëria - qenë rrudha ligësie, ca brazda ku ka pikuar pikë-pikë, çdo ditë, ligësia e panevojshme njerëzore. Qenë fjalë të artikuluara nga një njeri me siguri i përbuzur nga gruaja e vet dhe nga fëmijët e vet... Të urresh edhe në ceremoninë e varrimit, aq më tepër në ceremoninë e varrimit të dy poetëve të pafajshëm?

Mos është kjo skenë një symbol i trishtë i Shqipërisë tonë? Nuk dua ta besoj. Por ja që fytyra tërë rrudha me një kasketë groteske leniniste në kokë, më thotë se është më mirë që unë vetë duhet të besoj te simbolet. Sepse mënçuria njerëzore qënka në proporcion të drejtë me aftësinë tonë që kemi (a nuk kemi), që të mund të deshifrojmë simbolet që na rrethojnë në çdo hap....

2.

Është viti 2014. Jam në Tiranë, në Panairin e Librit, kur një vajzë më thërret që nga stendat e librit: dikush ka lënë një libër për ty. Ka pritur të paktën nja 4 orë të mira që të takoheshit. Më dha librin. Më erdhi aq keq që isha bërë shkaktar që një njeri kishte pritur gjatë në një ambient të rrëmujshëm e tërë zhurmë si ai i një Panairi.  Me siguri libri qe shkruar nga personi i panjohur që kishte dashur të takoheshim. E mora atë libër me kujdes dhe lexova titullin dhe emrin e autorit: Ngadhnjimi i Shpirtit - Poetët martirë. Autori Nazmi Seitaj. Shtëpia Botuese Globus R.  Është një libër kujtimesh kushtuar poetëve martirë Genc Leka dhe Vilson Blloshmi. Shkruar nga një mik intim i tyre i fëminisë.  Fillova të shfletoj librin, kur shoh një pusullë letre të shkruar me shkrim dore dhe të lënë mes faqeve të librit: ...dëshëroj që t’iu dhuroj këtë libër. Arsyen do ta gjeni në faqen 102. Përshendetje, autori, Nazmi Seitaj.

Përnjëherë shkova te faqja 102 të cilën po e riprodhoj këtu:

...Genci erdhi nga Qukësi me një gazetë në dorë dhe na gjeti aty te shkëmbi në rrafshinë. Nuk më kujtohet nëse ajo ishte gazeta Drita apo Zëri i  Rinisë, por mbaj mënd se Genci  ishte befasuar nga një tregim i Rudolf Markut, që rrëfente për dashurinë fatkeqe të poetit arbëresh, Zef Serembe. Tregimin e lexoi Genci. Ne herë pas here e ndërprisnim dhe komentonim ato fragmente të tregimit që na linin mbresa.

Nuk më harrohet se si i përsëriste Genci fjalët e Serembes, kur dikush i thotë atij në çastin që kishte qëndruar mbi varrin e vajzës në dheun e largët të Brazilit: Sa shumë që ju ka dashur.

Ajo nuk më ka dashur kurrë - ia ktheu Serembe i pikëlluar - ajo s’më ka dashur kurrë!...

Lexuesi i këtyre kujtimeve nuk e merr me mend se sa dashamirës ishin këta poetë për ata krijues që shkruanin me aq dashamirësi e lirizëm për jetën dhe njeriun. Ata nuk kanë qënë kurrë ziliqarë. Ndienin kënaqësi kur lexonin krijime, të cilat qëndronin larg skematizmit vulgar dhe politik.

Rudolf Marku, ky moshatar i Vilson Blloshmit e ky krijues nga Lezha e largët, i mrekulloi këta Poetë, paçka se atyre nuk u lejohej të botonin. Le të botonin të tjerët, për ato çka ndienin ata në zemrat e   tyre...

Kjo ishte ajo çfarë kishte shkruar autori në librin e vet të kujtimeve. Një autor, të cilin, për fatin tim të keq, nuk arrita ta takoja kurrë.

Per Blloshmin dhe Lekën qene botuar disa shkrime dhe monografi, nga njerëz që kishin patur në duar dokumentacionin e plotë, por këtë fakt, që ma kishte përmendur si shkarazi vetëm një herë i ndjeri Zyhdi Morava (E di, Rudolf, se kam ndeshur në një letër ku Vilson Blloshmi të lavderon një tregimin tend?), ca njerëz kishin bërë çmosin ta fshihnin, që të mos e lexonte askush. Dhe sidomos të mos e lexoja unë.

3.

Tregimin e sipërpërmendur e kam shkruar dhe botuar në moshën 20 vjeçare. Vetëm disa vite me vonë, në një ribotim te librit të Sadik Bejkos për dy poetët e vrarë lexoj se, ca ditë më vonë nga ajo ditë që rrëfen Nazmi Seitaj, Genci i ka shkruar një letër Vilsonit rreth tregimit për Zef Seremben, me entuziazmin dhe dashamirësine karekteristike të një poeti të talentuar e të kultivuar. Letra ndodhet në dosjet e dy poetëve (shih librin për Genc Lekën dhe Vilson Blloshmin- përgatitur me parathënie të I. Kadaresë dhe pasthënie nga Sadik Bejko).

Nuk e kisha ditur më parë se kisha qënë, qoftë dhe për ca ditë të vetme, në kujtesen e këtyre dy poetëve. Nuk e kam ditur as atë ditë kur shkova në Librazhd në ceremoninë e varrimit të eshtrave të tyre të gjetura në një rrëpirë mali, buzë një përroi. Nuk e kisha ditur për vite me radhë. Vilsoni dhe Genci me siguri kanë përmendur me dashuri dhe shkrimtarë të tjerë bashkëkohorë shqiptarë, moshatarë të tyre apo dhe më të mëdhenj nga mosha.

Përmendja e emrit tim është thjesht një koinçidencë fatlume, nga ato koinçidencat që vijnë nga shkëndijat hyjnore. Por ajo që më prek në gjithë këtë histori është dashamirësia e jashtëzakonshme e këtyre dy poetëve që jetonin në një provincë të humbur e të izoluar, të vëzhguar e të kërcënuar në çdo hap të jetës së tyre. E prapë të përshkuar me një dritë të brendshme kulture. Dëshmi se talenti është mirësi, dhe jo zili dhe ligesi, dhe as sharje dhe as përbaltje. Se është në kontrast me agresivitetin e shumë njerëzve sot - me agresivitetin e njeriut dhe shpesh herë me agresivitetin e krijuesve mediokër që jetojnë atë liri që u jep atyre të drejtën të shpifin, të shajnë, të përdhosin, të nëpergojojnë kolëgët e tyre me përjargie zilish vrastare, apo dhe me atë vrasjen me armë me silenciator - vrasjen me anë të heshtjes. Duke harruar se krijuesit e ligj e medioker, me shpifjet dhe përgojimet e tyre, veçse projektojnë vetveten e vet besnikërisht, duke bërë vetëportretet e tyre në mënyrën më realiste dhe më të pagabueshme. 

Ja, kjo më shtyu t’i shkruaj këto rreshta jo aq mikluese për lexuesin delikat të sotëm!

© Rudolf Marku