Letërsi

Thirrje gjaku - Nga Albana M. Lifschin

Albana M. Lifschin

Shtëpia funerale nuk ishte as pesë minuta rrugë me këmbë. Më kishte rënë rasti të kaloja pranë asaj godine të ftohtë, bardhë e zi, me një indiference të tillë sikur ajo dhe unë nuk do na binte kurrë të takoheshin. O Zot, sa frikë e kisha vdekjen! As në ëndërr nuk e pranoja!

Në të dy krahët e korridorit të gjerë ishin hapur dy dyer. “Dy arkivole”, më punoi mendja vetëtimthi. Nga njëra derë dëgjohej e qara e grave, nga dera tjetër vinte heshtja. Aty ku qanin, nuk mund të ishte funerali i gjyshit, ai s’kishte familje këtu, nuk kish kush qante me vaje e me zë.

Rregullova instinktivisht shaminë e zezë mbi flokë dhe mora për andej ku ishte heshtja. Sapo u dhashë në derë, ata që ishin aty kthyen kokën. Me një vështrim të shpejtë përfshiva tërë dhomën e gjatë në krye të së cilës ishte vendosur arkivoli i zbukuruar i plakut, ndërsa në krahun tjetër të dhomës qëndronin jo më shumë se pesëmbëdhjetë a njëzet vetë.

Midis tyre një burrë me trup mesatar, me flokë pak të rënë, veshur me pardesy ngjyrë kremi. Burri binte në sy nga fisnikëria në të parë. Ai ktheu kryet menjëherë dhe i mbetën sytë tek unë. Edhe mua tek ai. Ishte një thirrje gjaku.

“Daja!”, klitha në shpirt. Ishte një dajë që s’e kisha parë kurrë, por në momentin që sytë tanë u takuan, të dy e njohëm njëherësh njëri-tjetrin. M’u duk se i ngjante shumë gjyshes.

“Daja nga Kanadaja!” Vura kokën në supin e tij dhe ai më mbajti për pak sekonda ashtu duke ndjerë të qarën time e pastaj më shoqëroi tek trupi pa jetë i gjyshit. Arkivoli qe si një kuti e bukur e veshur në mëndafsh të bardhë pala-pala.

Gjyshit i qe dukur i ngushtë shtrati i nënës me çarçafë të bardhë pambuku për të fjetur, por në këtë kuti të mëndafshtë ai dukej se prehej në qetësi. Kishte dashur të vdiste në Shqipëri, ta treste toka ku u lind, por nuk e lanë. Dhe ai, më në fund, iu dorëzua tokës që e ushqeu.

Më rridhnin lotët vetiu. Sa më shumë mendoja për të, aq më shumë më mbërthenin ngashërimet. Mbrëmja e Vitit të Ri kishte qenë gjithnjë mbrëmja më e veçantë për mua. Ishte ditëlindja e ime. “Ç’dhuratë të solli Viti i Ri për ditëlindje?” më pyesnin kur isha e vogël.

“Gjyshin e vdekur… gjyshin e vdekur… gjyshin e…”, rënkonte tanimë një zë i brendshëm, në përgjigje të asa pyetjeje të largët.

Varrimi i gjyshit u bë pas Vitit të Ri. Një limuzinë e zezë, ku ishim vetëm unë dhe daja, ndiqte kortezhin e përmotshëm. Kishim shumë për të folur. Më tha se do të shkonte në Shqipëri të njihej me motrën e vëllezërit. Kishte gati 50 vjet pa i parë. Nuk kishte qenë i sigurt nëse do t’i shihte ndonjëherë. Ideja iu ringjall pas rënies së monumentit të diktatorit në Tiranë. Ndërsa tani që fliste me mua, thoshte se i dukej sikur thuajse ishte atje. Pastaj daja u kthye në “kohën e tanishme”:

- Unë i kam ndjekun të gjitha ngjarjet në Shqipëri, e dija që një ditë edhe ju do të ktheheshit si tanë bota, por se kur, këtë s’e parashikoja dot. Siç nuk parashikohet as Kuba! Njerëzve u shpëlahen trutë nga komunistët. Tash që të njoh ty, - tha ai, - më duket sikur i njoh edhe të tjerët. Më kanë fol shumë mirë për doktorin. - E kishte fjalën për tim vëlla.

Pastaj më pyeti nëse kisha ndërmend të qëndroja apo të kthehesha përsëri në Shqipëri. Unë heshta. Në fakt, “misioni im” kishte mbaruar dhe malli për njerëzit e mi më kishte marrë shumë. Ai më sugjeroi që ta provoja jetën në Amerikë.

- Për ma tepër që paske një leje të gjatë nga spitali atje - tha. - Nuk kisha ndigju kurrë për leje gjashtëmujore. Këndej pacientët i nxjerrin që të nesërmen e operacionit.

Biseda kishte filluar të bëhej më e lirshme. E pyeta se si kishte ikur nga Shqipëria. Doja ta dëgjoja nga vetë ai historinë e arratisjes, edhe pse dija diçka nga nëna ime.

Arratisja e dajës

- Pas mbarimit të luftës, kisha shumë dëshirë të bëhesha mësues. Pyet nanën tande, se do t’i kujtohet. I vija në rresht fëmijët e fshatit, thyeja lapsat më dysh e u jepja fletë letre. Mirëpo duhej që qeveria e krahinës të më miratonte si mësues, si mësues Ndreca. Ndrec Ndue Gjoka. Ndreca ishte familje bajraktare. Me te kisha fol vetë. Ai ishte dakord, por më tha se duhej të zbrisja në Shën Pal, ku ishin zyrat, e ta bisedoja me ata.

Prandaj, një ditë u nisa për në qendrën rrethit, ku besoja se do të më jepnin aprovimin. Aty gjeta të parin e vendit, Bardhokun, bashkë me tim vëlla, Palin. U thashë se përse kisha shku deri aty. Dhe prita se çfarë do të më thoshin.

“Hajde të të bajmë komunist njëherë, pastaj kollaj për mësues”, tha Bardhoku.

Ia ktheva përgjigjen në vend: “Unë, komunist?! Mua komunist mos m’u baftë as qeni!” Dhe dola nga zyra. Pas më kishte ndjekun një malsor, me porosi të tim vëllai. Ai më dha një pusullë prej tij. Pusulla kishte vetëm dy fjalë: “O në mal, o në burg”.

E kuptova se ç’desh të thoshte im vëlla me ato dy fjalë. Me atë copë letër më shpëtoi jetën. Nuk u ktheva në shtëpi atë ditë, por dola në mal. U arratisa. Në mal më pas jam taku edhe me babën. Bashkë shkuam në Greqi, në një kamp refugjatësh. Llavrio, i thoshin. Asfalia greke deshi ta bante babën agjent e ta kthente prapë në Shqipëri. Por baba s’e ka përzierë kurrë atdheun me Partinë Komuniste. Nuk pranoi. Atëherë e lanë edhe atë si gjithë të tjerët të shkonte në Itali si emigrant.

Daja heshti dhe ndezi një cigare. Matanë xhamave ndihej zhurma e lehtë e shiut. Përfytyroja çadrat si kërpudha të zeza që do hapeshin nëpër parcelën e varrezës. Thonë se kur bie shi në varrimin e dikujt është shenjë e mirë. Daja lëshoi një psherëtimë dhe vazhdoi:

- Kur erdha në këtë kontinent, kam punu shumë. Fillimisht në një restorant, pastaj u bana ortak me pronarin dhe e shtova biznesin. Erdhi një kohë që ia bleva restorantin dhe e bana ma të madh, shumë ma të madh. Kisha dëgjuar për restorantin e tij. Miqtë e tij në Nju-Jork thoshin se ishte bërë milioner me kohë. I vetëbërë milioner!

- Po gjyshi, ku ishte atë kohë?

- Gjyshi ka banu tek unë vitet e para, në Kanada. Mori edhe shtetësinë kanadeze, por e tërhiqte ma shumë Nju Jorku. Kishte miqtë atje. Miq të kahershëm, të krahinës. Fliste shpesh me ta në telefon. Hala i ka gjallë disa. Por ma shumë ka kenë i lidhur me Kapidanin. Me kapidanin kemi pas ba edhe krushqi. Dy herë madje.

E kisha parë në fotografi kapedanin e Mirditës, një burrë i pashëm, së bashku me djemtë e tij. Njëri, në kohën e mbretit, kishte qenë ministër i Brendshëm.

- Për Shqipninë kemi folur tanë kohën. Andej e kemi pat kryet. E di ti që unë gruan e kam marrë nga Italia, por me origjinë arbëreshe? Po, po, Elvira flet shqip. Shkes u ba Ernest Koliqi, ma i miri burrë që mund të bahet. Ai e kishte mik babanë e Elvirës. U nisa nga Kanadaja për në Itali për me marrë nuse shqiptare. Ndoshta do të vish një ditë në London Ontario, ku banojmë ne, e do të njihesh me të dhe me vajzat... Veni re këta ma të vjetrit që kanë ardhun në varrim: të tanë janë miqtë e babës. Po axhën, e takove?

- Axhën? Me siguri e kisha takuar, por në funeral kisha qenë aq e turbulluar sa më dukej sikur nuk mbaja mend asgjë.

- Vëllain e babës sonë. Atij i thonë ‘Parashutisti’, se ka kenë i pari parashutist që asht hedhë me parashutë në Veri, me qëllim me përmbys pushtetin komunist. Ai ka ardhur nga Bafallo për të varrosur plakun. Bafallo duhet të jetë shumë larg nga Nju-Jorku. Së paku nja tetë orë të mira me makinë. Asht ma afër me shtëpinë time në Kanada, se me Bronksin.

Ai më vështronte në sy kur fliste. Edhe unë e shihja në sy, ndërsa dëgjoja me vëmendje. M’u kujtua që në letrat e para që kisha marrë prej tij, ai i analizonte ngjarjet e tranzicionit me qartësi të habitshme. Pyesja veten atëherë se si mund t’i gjykonte aq mirë kur nuk kishte parë asgjë me sytë e tij.

- Baba ka shkru libra kundër qeverisë komuniste. Duhet t’i kesh pa, - tha ai. - Ka shkru fakte në to, asgja tjetër.

Në atë gjendje që isha, unë ende nuk i kisha parë të gjitha, por kisha shfletuar disa.

- Prandaj ndoshta e përzunë... - thashë instinktivisht.

- Prandaj vazhdun veprat e tyre te zeza. Të flasësh e të shkrush asht e drejta e çdo njeriu. Asht shenja e pare e demokracisë. Asht e randësishme të thuhet e vërteta. E vërteta e plotë, jo e përgjysmume. Ç’ka asht përgjysëm, nuk ka si të ketë vlerën e së vërtetës. Lexoji librat e gjyshit dhe gjyko vetë. Baba gjithmonë thoshte:

“Për me kriju një histori shqiptare të pastër, nuk duhet me mshef pas perdes as të mirat e as të ligat e njerëzve të mëdhenj për arsye partiake ose oportunizmi. E vërteta asht e vetmja rrugë me bindë opinionin pasardhës”. E ka shkru edhe në libër kte. Kjo ishte bindja e tij. E për bindjet e tij, komunistët nuk e lanë me vdekë në vendin e vet. Mendoj se është e drejta natyrale e njeriut me vdekë në vendin e vet. Ata e përzunë. Kush e ban kte? Asnjë qeveri në botë, përveç qeverive komuniste! I pata thanë babës të mos kthehej në Shqipëri. E pata lutë të duronte, por ai kishte frikë se mos vdiste në dhe të huaj, pa e pa hala familjen. E njëlloj se njëlloj, këtu vdiq.

Limuzina ndaloi tek varrezat. M’u duk e pabesueshme pamja që m’u shfaq përpara sysh. Kodra të tëra të mbuluara me varre. Mbi to qielli. M’u kujtua emri i varrezave “Portat e Parajsës”. Më erdhi më mbarë ta përktheja “Portat e Qiellit”. A thua të gjithë shkonin në Parajsë?

Nga libri "Yjet nuk jane te Kuq", 2013