Letërsi

Plaku i Qafës së malit - Tregim nga Ndue Dedaj

Aty nga fundi i jetës, e pati pyetun nji shoq: “A të duket, baca Nu, se ke jetue boll?”

“Bollat të hangërshin kryet, e si po më duket se kam jetue boll! Për të madhin Zot, kjo jetë m’asht duk sa me hy në njanën derë e me dalë në tjetrën!…”

Tjetri e kishte vështrue me habi. Kur nuk i ka dalë e teprue jeta këtij, e si ka me na dalë ne që a vemi a jo përgjysmë tij...

Askush nuk ia dinte moshën, ndoshta as ai vetë. Ka qenë vjeti i Flamurit, kur dom Ejlli i pati thënë se i kishte mbush të nandëdhetat, e ai pati dekë disa vjet ma vonë. Bile rrallëkush ia dinte dhe emnin, si të mos kishte pasun kurr emën ai njeri, se krejt asaj tërthorje ai thirrej veç Plaku i Qafës së Malit. Gjithandej ia kishin ndie zanin, dhe atje ku nuk e kishin pa me sy asnjiherë. Dijës i zoti, thoshin për të. Çfarë nuk i pillte mendja! Po dhe fetar i madh. Pesë brez qe ba në familjen e tij. Nja tri herë gjysh-stërgjysh... Tash asht gjallë i biri, i ka kalue të njëqind vjetët dhe ai, po thotë se don me rrnue sa i jati.

Unë vetë, kur isha i ri, e kam pas ndie agjën Nue tue folë ndoshta me shpirtnat. Dilte në tef të kodrës, sodiste qiellin dhe fliste me erën, shiun, borën... Në fillim na dukej se u bëzante orëve, por jo, ma vonë e kuptuem se “merrej vesh” me do sheje të natyrës si askush tjetër në këtë botë. Në trunin e tij ishin regjistrue jo veç ndryshimet e motit, që veç ai i kuptonte, po të gjitha ngjarjet e shekullit, qysh luftnat me Turkinë. Habitej me zanin e naltcuem që i qitshin vetes do Prijësa të rij, tue i lënë krejt në hije ata ma të moçmit.

Në mendjen e tij kishin fillue me u mplak të gjitha: luftnat, trimnitë, betejat, pleqnimet, darzmat e dekët, gjithnji t’ua zanë vendin të rejat jo fort hijshëm.

E pati shpinë në breg të përroit, në nji grykë të thellë. Aty e kishte lënë i jati. Kur nji ditë prej ditsh e shofin ta ngrefë nji kullë të naltë në maje të majes së Qafës së Malit, buzë rrugës që shkonte për në Gjakovë e Prizren. Gjindja e anëve tona po i ulte shpitë përherë e ma shumë nga majat në lugina, se ishte ma mirë për jetesë, kurse Plaku i Qafës së Malit po e ngjiste shpinë e vet nalt e ma nalt ndër kreshta të mbulume me pisha, ahe e arrnen. Ndoshta nuk i vinin gjer aty ato zanet e atyne shpirtnave, ndoshta nuk i shifte prej aty poshtë shejet e motit. Se i marrë nuk ishte burri i botës, me e ndjek për tërmal fatin, kur të gjithë i hikshin tërmales së mundimshme ku kishte veç arinj, borë e orteqe! Do dijetarë të Evropit, që gjindeshin shpesh në çardakun e tij, patën thënë se baca Nu ishte nji lloji robi tjetërsoj, se dinte të bante profetina. E bash për këtë ata e vizitojshin sa herë iu binte udha nëpër ato male, lugje e mrize. Në sy të tyne ai i lëvizte duert kah qielli si nji magjistar e ata shkruenin në fletore ato sheje që ai thoshte. Si t’i kishte në pllambë të dorës hyjzit e qiellit, diell e hanë. Në ag e në mbramje, i luante duert ashtu siç vetëm ai dinte, kryq e tërthuer, si të prekte kreshtat e qiellit, me i ndërlidh me ato të tokës. Shpirti i tij ishte i mbushun me hapësinën e pamatë e ai nuk mund të rronte pa të. Nuk ishte punë besimi, feje, jo! Ma e largët, ehuu... ishte ajo puna e tij. Si dimën si verë, dilte në kopshtin e tij dhe rrinte tue kundrue qiellin pa nda, kah lazroheshin zogjtë! Jo se nuk i ndiqte dhe gjanat e tjera të jetës nëpër katundet e epra të malësisë. Shkonte në darzma, këndonte thekshëm rapsodi të moçme. Në kuvende donte me i thumbue krenët e vendit. As që i bahej vonë për gradat që mbajshin në setra. Paj, vinin nga të gjitha anët për me i pvetë dije moti e dije jete, burrit të dheut. Edhe ata të gjeverisë vijshin!

I thotë nji komandant, nji motmot, se nesër nji javë i duhej mot i mirë, se donte me ata ushtarët e tij me ba nji luftë që mos të ishte pa e ndie kund!...

“Luftën bane, or ti shoq, veç nesër nji javë e ke borën në gju!”

“Po asht moti si pisha, agja Nu? Sa ka hy vera!?”

“Hem, bane luftën ti, bane... po unë ta thashë ça pata me t’thanë!” Mbas nji jave shkalloi moti, u ba dimën në mes të korrikut, borë e akull i zi, me plas zogu në flurem, si i thonë fjalës. Jo vetëm që lufta nuk u ba, por atij komandantit iu sakatua ushtria tue marrshue me u kthye në kazermë, nji kpucë mbath e nji dath. 

***

Andej vonë filluen me e harrue Plakun. Nuk po i çojshin ma fjalë nëpër mbledhje të popullit. “Nuk ban ma për këtë kohë ai”, thoshin të deleguemit e gjeverisë. Nuk vente kush ma me e pyet për shejet e motit. Thoshin se tash kishin dalë aparatura, që i banin punët ma mirë se ai plak që s’dinte gja tjetër, veç me luejt duert kah dielli e kah hana... Se tash, thonin ata, asht shkenca.

Po nji ditë ia dha truni atij e shkoi në kuvend të dheut pa e pas thirrun kush. Të gjithë e panë me habi, si të kishte dalë nga shpella e stërçokëve atje tej. Shumica nuk e dinin se ishte gjallë. Kur secili po e ngiste bisedën sipas rradakes së vet, ia priti agja Nu faqe të gjithve:

“Mos mbani për shpat, or popull e ju Prijësa! Asht ul qielli... e ka me pas luftë!”

Ne, që ishim me të, na shkuen të dridhunat nëpër shtat, thue se na kishte hy mortja e po na i brente eshtnat.

“Nuk po na duket, o Plak se asht ul qielli!”, - ia priti si me shpoti nji burrë, mëkambësi i Prijësit të vendit, që nuk e njifte agjën Nu.

“Asht rrëxue krejt qielli... po unë po e them pak si butë, që mos t’ju kall frikën.

Nuk foli kush ma, veçse përfytyroheshin flakët e luftës, që do të shpërthenin më sot më nesër. Dhe nuk vonoi tre muej e lufta plasi si në Karadak. U ba gjak dynjaja.

Tue mos e ditë aspak se kur mund të mbaronte ajo e zezë, e mbajtem vrapin te Plaku.

“U banë gjashtë muej që vritemi e pritemi, a nuk na thue, o burr’, kur ka me i ardhë fundi kësaj lufte?”

“Asnjiherë!”

A thue kishte luejt mendësh ai njeri? Si nuk kishte me mbarue asnjiherë lufta! Po a durohej ma tmerr që na shohin sytë ditë për ditë, ani se përtej lakut...? E ky thoshte pa iu dridh çerpiku se lufta nuk do të mbaronte kurrë!…

“A e keni pa, o gjind, se tash gjashtë muej nuk ka mbajt, qoftë dhe një ditë e mirë? Jo për gja... po se asht t’u u derdh gjak diku larg!”

Si nuk e kishim vu oroe se ato muej nuk kishte mbajt bash një ditë pa shi e duhi. E ai Plak nuk po na jepte shpresë se lufta do të mbaronte! Rrinim e kundronim kullën e tij atje lart në Qafëmal, pa mundun të thërrisnim në oborrin e saj: “Agja Nu, ne e dinim se ti kishe në dorë shejet e motit, bre burrë, po jo se ti paske në dorë dhe fatin tonë!? Dhe këtë luftë të mallkueme që na zhbini! Ti nuk paske qenë veç me na thënë se kur do të vrahej e kthjellej, kur të mbillnim arat e kur t’i korrnim ato! Ti paske pas qenë dijësi i fatit të kësaj rrokullije të namun... Fole një fjalë, pashë Zotin! Ndale këtë luftë, të paktën për fëmijët tanë! Për nipat e mbesat e tua!...”

Por agja Nue sikur nuk ndinte ma me veshë. Se ndoshta, se qe jeta, ai kishte ndie vetëm me shpirt e me mendje...

Tash njerëzit filluen të hamendëshin se tjetër gja mund të kishte qenë ajo puna e kullës së tij, që e pati ngrit nga bregu në qafë. Në Qafë shiheshin ma mirë jo vetëm shejet e motit, po dhe shejet e botës. Se në atë qafë mblidheshin ernat e krejt dhenave, po dhe burrat e krejt shteteve. Në atë qafë ishin ndamë kufijt e asaj krajlisë me dheun tonë, që disa herë na i kishin grabitun e rrudhun me të padrejtë. Se rrokullia e madhe nuk i kishte do kanune që të qitshin faqebardhë...

Po, po, tash njerëzit po ftilloheshin se loja e atij Plaku më të vërtetë kishte qenë një punë e fortë.

Kur u pa se ai nuk e kishte ndërmend të fliste ma për atë të zezën luftë, Prijësi i vendit nuk u durua ma, la menjanë shtabin e luftës atje në Pallat, konsujt e Evropit, aparaturat moderne, shpikjet dhe shkencën... shkoi vrap e te Plaku i harruem, bashkë me mëkambësin e tij, i mori dorën agjës Nu, çka nuk e kishte zakon dhe i lëshoi Zotin:

“Pash Qiell e Dhe, si ka me shkue ky fati ynë?”

“Hëm! Ka me mbarue kjo luftë e ka me fillue tjetra!... Ani se ku e kur e si do të jenë buçimat e saj!”

(Nga vëllimi me tregime e novela “Dashuri në kullën e ngujimit”, Shtëpia botuese "Mirdita", Tiranë 2004)

©Ndue Dedaj