Çështje familjare - Tregim nga Gëzim Zilja

Gjithë jetën Petriti, kishte punuar si mësues në qytetin e tij të lindjes, që shtrihej buzë detit. I ati, një burrë i heshtur dhe i urtë, kishe vdekur shpejt, duke lënë prapa një tufë me fëmijë. Bashkë me t’ëmën, Esmanë, një grua e fortë dhe kurajoze ia kishin dalë që më të vegjëlit të rriteshin e të shkolloheshin. U ndodhte që edhe një herë në ditë hanin bukë, po kurrë nuk e vuri në dyshim nëse duhej ose jo të sakrifikonte për tri motrat dhe vëllanë e vogël, që ishte dhe pika e dobët e s’ëmës. Ky nuk e kishte fort qejf shkollën, por me ndihmën e Petritit dhe të shokëve të tij, bëri si bëri dhe e mbaroi të mesmen. Ndërroi disa vende pune dhe përfundoi si mekanik në një fabrikë mielli.

Ishte fundi i viteve tetëdhjetë. Me dy shokë filluan të vidhnin miellin e fabrikës. Shpesh e këmbenin me kasapët ose shitësit e ushqimoreve dhe merrnin mish, vaj, makarona e ushqime të tjera. Ia çonte fshehtas s’ëmës duke i thënë që kështu bëjnë të gjithë dhe të mos kishte merak.  Dëgjonte Esmaja lart e poshtë që njerëzia vidhnin, por në shtëpinë e tyre nuk e njihnin këtë veprim.

- Do të kapin ndonjë ditë e do të na turpërosh të gjithëve, lipsur qoftë ai miell e ato makarona pastaj, - i tha një ditë.

- Mos ki merak, mama! Po të vijë puna për të dhënë llogari ka të tjerë sa të duash para meje, që nga drejtori i ndërmarrjes, që mbush makinat plot dhe i shet për llogari të tij. Hajeni bukën dhe t’u bëjë mirë! - e qetësonte, duke e puthur në faqe. E ëma bënte sikur qetësohej po meraku e gërryente përditë. - Eh, po sa kohë do të vazhdojë kjo gjëndje, se me të vjedhur nuk mbahet shtëpia, - thoshte me vete.

Një ditë Petriti, e pikasi të vëllanë dhe i foli ashpër.

- Të gjithë vjedhin, të gjithë marrin ç’të mundin. Pastaj miell për bukën e gojës po marr. Ti që je i ndershëm mos ha bukë nga mielli im, por nuk ke të drejtë t’ua ndalosh të tjerëve, as fëmijëve të tu! Ti vazhdo me atë ndershmërinë tënde të kalit të karrocës. Të ka mbetur në dorë shkumësi e mendon që me të do të ndryshosh botën. Këta që na qeverisin janë kriminelë dhe nuk duan t’ia dinë edhe sikur populli te vdesë për bukë.

- Do të na fusë në burg ky me ato që flet poshtë e përpjetë, - i thoshte nënës, Petriti. Ajo e dëgjonte por nuk i kthente përgjigje. Petriti e dinte se i vëllai kishte të drejtë me ato që fliste kundër qeverisë, por kishte merak se me atë miellin e vjedhur, mund ta rrasnin në burg edhe dhjetë vjet. Mësoi gjatë bisedës që miellin e sjellë nga fabrika, e ëma e ndante në katër pjesë, tre për të bijat dhe një për vete.

- Kanë fëmijë të vegjël e duan të hanë edhe ata, duhet të rriten se tolloni nuk del! -Nuk la shteg për diskutime e ëma...

- Po është e kundraligjëshme, - kundërshtoi me gjysmë zëri. Arsyetimi i s’ëmës dhe agresiviteti i të vëllait, bënë që jo për herë të parë, të vinte në dyshim parimet e veta. Nuk ishte më në gjendje të mendonte nëse ishte njeri i ndershëm apo një budalla i mjerë që shkonte kundër rrymës. Sidoqoftë bindjet e tij të verbëra në ndershmërinë dhe zbatimin e ligjit, u tronditën thellë. Kur filluan demonstratat në fillim të viteve ‘90-të, Petriti, u bë me demokratët. Vëllai i vogël, Bardhyli kishte dalë në ballë të punëtorëve të ndërmarrjes dhe ishte organizator i protestave kundër qeverisë. Në mitingun pas themelimit të partisë së parë opozitare në qytet, shkroi parrullën e madhe me gërma të mëdha: Enver-Hitler. Pas shtatë gushtit të vitit 1991, si pjestar në grupin, që kishin rrëzuar monumentin e udhëheqësit komunist në qytet, i trembur se po e arrestonin, ia mbathi përkohësisht në Greqi.

- Ndoshta piqet andej dhe i futet punës, - mendoi Petriti. Pas disa muajsh, ia behu një darkë në shtëpi ngarkuar me disa thasë me rroba.

- Këta tre thasë janë porosi të shokëve të mi, - tha dhe nuk i hapi. Kishte prurë për t’ëmën shall, shami, fund e bluzë, xhaketë, pallto të madhe dhe këpucë, të gjitha të zeza dhe fringo të reja. E ëma fluturoi nga gëzimi. Kishte kohë që e ëndërronte një veshje të tillë, tërësisht të re, se gjithë kohën, kur blinte njërën i mungonte tjetra, e të reja njëherësh nuk i kishte veshur kurrë. U zhduk ca kohë, pastaj u shfaq përsëri. Gjithmonë kur kishte ndonjë kërkesë ia bënte s’ëmës. Me Petritin i qante hallet e ëma, por dobësi kishte Bardhylin.

- E la të vogël i ati, - thoshte gjithmonë. - Dhe ti nuk di fare të sillesh me të, - ia përplaste shpesh djalit të madh. - Ka nevojë për ngrohtësi, por ti sillesh sikur ka moshën tënde. Këtij i vinte inat por nuk i mbrehte dot qetë me t’ëmën.

- Mbaje, mbaje, bëji qejfin ti atij por ke për të parë, kur të na bëjë ndonjë të pabërë, - i thoshte s’ëmës. 

Bardhyli, u shtri në divanin e vjetër të guzhinës, me mbulesën dalëboje qëkur dhe vuri kokën në prehërin e saj. Pavarësisht që nuk e shprehte me fjalë, ishte gati të bënte çdo sakrificë për të. Bënë ca thashetheme për fisin, kush u fejua, kush u martua, kush u nda me gruan, si kishte dalë nusja e nipit, si doli dasma, kush vdiq, si e nderuan etj., etj. Esmasë i bëhej zemra mal, kur ai rrinte e dëgjonte pa u mërzitur. Të tjerët nuk kishin kohë tashmë, madje dhe vajzat e veta, rrinin pesë minuta dhe ia mbathnin për në shtëpitë e tyre. Petriti po i zënë siç ishte gjithmonë nuk kishte durim ta dëgjonte gjatë. Kishte shumë qejf të fliste, të tregonte si kishte jetuar, si i kishte rritur fëmijët me mund e sakrifica, të tregonte për të shoqin që nuk jetonte më, për shoqet e saj, për gjellën që gatuante nëse e kishin pëlqyer, madje edhe për politikë ndonjëherë. Të gjithë nxitonin, e ajo merrte shtizat, vinte syzet me qelqet e trasha dhe fillonte një palë pupa për fëmijë.

- Ty të kam unë të keqen nëna për pleqëri, - i thoshte Bardhylit, që rrinte orë të tëra, duke e dëgjuar pa u mërzitur.

- Aha, mba Petritin për atë punë, se ai është diplomat e di ta vërtisë! Vetëm më thuaj se çfarë të duhet se ta sjell unë edhe nga Amerika. Edhe nusen nuk e marr pa të pyetur ty, ke për ta parë. Po nuk ta pruri kafenë me shkumë që më saba, e dërgoj prapë te e ëma unë, ta dish!

Nënës i shkonte buza vesh më vesh dhe shkrihej nga kënaqësia. E dinte se ato që thoshte i biri nuk realizoheshin të gjitha. Sa për kafenë, sa të ishte me dorë e me këmbë nuk kishte nevojë, e bënte ende vetë.

- Edhe sikur të mos më pyesë, - mendonte plaka, - boll që më thotë llafin e mirë e më dëgjon kur flas.

- Po kam një hall, moj mama e dashur! Po e zgjidha do të fitoj para jo vetëm për vete por për të gjithë. Por unë nuk e zgjidh dot vetë. Petriti po të dojë me ata të partisë, mund të më ndihmojë.

- Po ti thuaju vetë atyre të parties. Pse pak bëre ti, kur rrëzuat bustin që të rrahën policët e mezi shpëtove nga burgu?

- Po unë nuk e bëra për të marë ndonjë post, moj mama. Unë e bëra se nuk i shihja dot me sy ata të parët. Por edhe këta të dytët njëlloj po bëhen si ata. Hajdutë janë, dhe nuk dua t’ua shoh bojën. Nuk e shikon që kanë filluar e sillen si sekretarët e Partisë së Punës?

- Mos fol kështu të keqen nëna, se nuk është mirë. Ja, Petriti me ta është, po unë nuk e kam parë të vjedhë gjë. Po pse je kaq i egër, more bir?

- Më vjen të plas, kur shikoj prapë ca komunistë me partinë e re, kur shikoj ca krimba të kapardisur me makina luksoze, që kur ne përlesheshim me policët e diktaturës, u futën nëpër vrima. Po thuaji të lutem Petritit, të ma bëjë këtë nder dhe nuk kam për t’iu rënë më në qafë.

Të nesërmen, pasi u kthye nga puna, ende pa u ulur në tavolinë, e ëma, i drejtua Petritit: - Po ti ndihmoje një çikë atë të voglin o bir. Po të duash ti e bën, se miq e shokë ke sa të duash.

- Po si ta ndihmoj moj mama, kur ai as shkollë ka, as punën e ha, - u kthye nga e ëma.

- Se ç’më tha ai mua për disa dokumenta, ca çertifikata, që po ia rregullove mund të gjejë punë shumë të mirë në Greqi.

- Ç’dokumenta e letra, moj mama? - pyeti Petriti, pa kuptuar gjë.

Kur Bardhyli u kthye në darkë vonë, gjithçka u sqarua. Donte një pasaportë me emrin Jorgo, me emrin e të jatit Kosta, atë të nënës, Persefoni dhe një çertifikatë familjare me ato emra.

- Për ju nuk ka nevojë, mbani, emrat që keni. Ka plot që e kanë bërë këtë gjë, - i tha Petritit, për ta qetësuar. E dinte që i vëllai kishte një mendim jo të mirë për grekët në përgjithësi.

- Nuk t’i bëj të hidhesh përpjetë! Të të ndryshojë emrin ty, e të ta bëj Jorgo, kur yt atë të ka quajtur Bardhyl, që është emër mbreti!? Jo, jo, këtë mos e prit kurrë nga mua! Rri në Shqipëri se edhe këtu po punove, fiton e mund të jetosh mirë.

- Po bëja more bir, se letra janë ato dhe për punë i do. Vetëm në Greqi do ta thërrasin ashtu. - Nuk e kishte qejf plaka, emrin e ri dhe nuk donte ta zinte fare në gojë. Bardhylin sa vinte dhe po e kaplonte një inat i verbër:

- Shtoj ende, se mos harron, - i tha plot mllef të vëllait, - që grekët na kanë djegur shtëpinë e gjyshit në vitin 1914. Thuaj që përzunë çamët nga trojet e tyre dhe nuk ua japin tokat e po u prishin varret e të parëve për të ndërtuar hotele. Por mos harro se po të mos kishte hapur kufijtë greku e italiani, ne do të kishim ngordhur për bukë në ‘90-ën. Unë që isha atje e di si na pritën, na dhanë bukë e rroba e na mësuan të bëjmë dush çdo ditë. Po nëqoftëse shqiptarët e tu dhe të mi, filluan të vjedhin e të bëjnë pisllëqe ky nuk është faji i grekëve.

- Paske mësuar shumë andej!? Po na bën edhe politikë tani.

Nuk ia bëri as certifikatën dhe as pasaportën. Pas dy javësh, Bardhyli, u zhduk. Më vonë dëgjoi nga disa shokë që i kishte bërë dokumentat, por si e ku, nuk e mësoi dot.

-E sheh? - i tha e ëma. - Ja i bëri, por nderi e lezeti e donte që t’ia bëje ti, si vëllai i madh.

- Nuk ia bëra dhe nuk do t’ia bëj, ta di të vdes tani! Nuk e kam vëllanë grek. Ti atë e ke zënë me tim atë apo me ndonjë grek? - i bërtiti papritur s’ëmës, gjë që nuk e kishte bërë kurrë. E kuptoi që e kaloi masën. U ul në gjunjë pranë nënës, i vuri kokën në prehër, i puthi duart aq të dashura dhe filloi ta merrte me të mira.

- Po edhe ti moj mama, mos e merr kështu. Ia futa kot nga që isha i nxehur por nuk e kam me ty moj të betohem! Ty të kam dritën e syve, të kam themelin e shtëpisë, të kam shpirt, ti e di...

- Mos më merr hiç me të mirë, se nuk dua, - e shtyu butë, e ëma. - Nuk ia ka shtruar njeri me flori tët vëllai atje në Greqi. Nuk ke sy të shikosh e vesh të dëgjosh ç’u punon greku? Sa për Bardhylin, me tët atë e kam zënë, se veç tij nuk kam patur burrë tjetër në jetë unë. - i tha qejfmbetur. Kurrë nuk kishte ndërruar fjalë Petriti, me t’ëmën. E donte dhe e respektonte jo vetëm se e kishte nënë, por edhe se kishte vuajtur shumë dhe nuk ishte ankuar kurrë për fatin e saj. Kur i vdiq i shoqi, ajo ishte vetëm 45 vjeç. Vuri shaminë e zezë mbi kokë dhe nuk e hoqi më. I vuri shpatullat shtëpisë dhe bashkë me Petritin ia dolën mbanë. Po kjo zënkë për grekun ç’ishte tani? Mbajti mëri për ca kohë me të birin, po pastaj u pajtuan.

Bardhi erdhi pas një viti. Ishte veshur me rroba të shtrenjta dhe dukej më i sigurt në vetvete. Gjeti përsëri kohë të vinte kokën në prehërin e s’ëmës dhe të dëgjonte me orë të tëra, “të rejat e fisit dhe të lagjes.”

- E kam rregulluar edhe për ty, mëmë. Do të marrësh pension nga greku, boll të rregullojmë ca letra. Dyqind evro në muaj. Gjashtëmijë lekë e ke pensionin ti. As për ilaçet ujë nuk të dalin moj plakë...

- E ku me ke gjetur mua në rrugë, që më thua plakë? - ia ktheu e ëma gjoja e zëmëruar, e joshur nga shifra e pensionit që i përmendi i biri. Mund t’i mbante të gjitha vetë. Do të ndihmonte familjen me pensionin e ri, por edhe qokat mund t’i bënte ashtu siç kishte ëndërruar gjithë jetën: do të çonte aq lekë e dhurata sa të donte e jo ashtu si deri më sot, çika-çika. Kur të shkonte për vizitë nga e motra apo shoqet e veta, mund të merrte taksi, si zonjë e madhe se e tillë kishte qenë dikur. Te i ati, por edhe te burri nuk i kishte munguar gjë. Kur dilte të bënte pazarin, në shëtitje apo për qoka, arabaja* më e mirë e qytetit e priste te dera. Dhuratat i porosiste nga më të shtrenjtat deri në Itali, ku i ati shkonte për tregëti. Me ardhjen në pushtet të komunistëve ua morën të gjitha me shtëpi e me katandi dhe ajo e dinte si ia kishin dalë të rrisnin fëmijët...

- U bëmë të gjithë rrogoz-asqer*- i pëlqente të përsëriste, kur në shtëpi ishin vetëm njerëzit e familjes. Tashmë me ç’po i thoshte djali i vogël mund të siguronte një jetesë më të mirë pa i rënë më në qafë djalit të madh.

Petriti, rrinte duke parë televizor dhe ndiqte bisedën me vëmendje.

- Epo nga Esma, nuk do të më thërrasë njeri Athina apo Persefoni. Le që nuk ka për ta marrë vesh njeri, - foli ngadalë. Petriti si përherë në këto raste e humbi gjakftohtësinë.

- Mama e dashur, unë nuk të mbaj dot ashtu si ti e meriton, por pensionin nuk ta kam marrë kurrë. Sa për atë të grekut që ta paska siguruar djali yt i vogël, nuk ta pranoj. Po e more, shko jeto me këtë maskarain atje në Greqi, meqënëse atje të duan aq shumë sa të të japin edhe pension.

- Po kështu kanë bërë gjithë ato pleq e plaka në qytetin tonë, nuk jam unë e para, more bir, - donte ta zbuste e ëma.

- Jo! Kështu nuk bën gjithë qyteti, por vetëm disa, që për para kanë shitur shpirtin, e nuk kanë as fe, e as atdhe, - përdori një shprehje të të atit. - Ti bëj si të duash por dije mirë se nuk më ke me vete, - zbuti tonin e zërit.

E ëma i plotësoi dokumentat dhe në krye të muajit mori pensionin e parë veç atij që i jepte shteti, plot 200 euro. Për plakën ishte një pasuri e tërë.

Herën e tretë që u shfaq Bardhyli, i kthyer në Jorgo, ishte fushatë elektorale. Në qytetin e vogël bregdetar kishin ardhur qindra emigrantë me autobuzë të zbukuruar me flamurë grekë. Shumica nuk ishin minoritarë dhe të gjithë e dinin që shiteshin si të tillë, për një vizë, për një vend pune apo për një pension pleqërie. Petriti, shikonte i pezmatuar televizorin dhe mendonte se si ishte e mundur të ndodhte kjo gjë e neveritshme në fund të shekullit të njëzetë, në mes të Evropës. Papritur pa të vëllanë të zbriste nga autobuzi. Kishte lënë mjekër dhe kishte vënë një kapuç të zi në kokë. Pa ia drejtuar mirë mikrofonin gazetari, filloi të fliste me zë të lartë:

- Jemi minoritarë. Do votojmë për kandidatin tonë! - Pastaj ngriti dorën, e mblodhi pëllëmbën grusht dhe nxorri para gishtin e mezit.

- Ja kjo është Shqipëria, - ulëriti. Petriti nuk e dëgjoi dot deri në fund. Ndërroi stacion dhe i dëshpëruar, iu drejtua s’ëmës:

- E pe moj mama tët bir si ulërinte për Greqinë? E kuptove pse ta kanë dhënë atë pensionin e qelbur? Dëgjomë mua tani! Atë maskara nuk do ta pranoj më në shtëpi, sot e sa të jem gjallë! Dhe ti bën mirë ta kthesh atë pension, se me atë e mban peng greku tët bir.

Doli duke përplasur derën me forcë e duke shfryrë me veten. E ëma nuk u ndje. E kuptoi që i biri këtë herë kishte të drejtë, por edhe ai i vogli nga halli bënte ashtu. Pastaj ai pensioni që merrte ia kishte rregulluar goxha ekonominë vetjake dhe gjendjen shpirtërore. Blinte veshje për vete, që i kishte ëndërruar me kohë, bënte qokat si i donte qejfi, merrte taksi, kur bënte vizita dhe u blinte ndonjë gjë të vogël nipërve e mbesave.

- Po ç’na bëre more bastard, more maskara! Po na nxive faqen! - i tha Petriti, të vëllait, kur ky u shfaq në shtëpi. - Po të paralajmëroj për herë të fundit. Në shtëpinë time sa të jem unë gjallë, nuk ke për të shkelur. Nënën po e deshe merre me vete në Greqi. Po ndejti me mua ta ketë të qartë edhe ajo, që ti këtu nuk shkel më kurrë. 

- Dakord, s’jam fare pishman. Atje më mbajnë në pëllëmbë të dorës, viza nxjerr sa të duash dhe para fitoj plot. Nuk t’a merr njeri Shqipërinë, se tani jetojmë në një botë demokratike dhe nuk t’i ndërron njeri kufijtë. Po të isha këtu, do t’u shërbeja këtyre hajdutëve të rinj të demokracisë, që janë bërë të gjithë njeri më i poshtër se tjetri. Me një emër grek, jetoj më mirë, jetoj si zotëri. Ke kaq vjet dhe ende s’ke marrë tokat e babait që i ke me tapi të rregullta, e po t’i marrin të tjerët. Me atë rrogën tënde e të gruas, mezi paguan vajzën në universitet, e më shet mend mua. Një herë do jetojmë, nuk kemi dyzetë jetë...

- Të kuptova! - i tha Petriti. I dukej sikur e kishte pickuar një nga ato nepërkat e fushës, me kokë trekëndëshe dhe gjithë trupi po i enjtej e po i paralizohej dalëngadalë nga helmi. Nga ato që tha i vëllai jo të gjitha ishin budallallëqe. Por që të shitej për para, të dilte në televizor e ta quante veten grek, nuk do t’ia falte kurrë.

- Po kur të vdes jot ëmë, do të vish ta varrosësh vetë, me prift grek e me korofillakët e tu, ama. Nga unë mos prit gjë. Ndryshe të betohem për shpirt të babait, nuk kam për të të qasur në derë! - Ishte një betim shumë i rëndë, që Petriti nuk e kishte bërë ndonjëherë. Bardhyli, e kuptoi që me vëllanë marrëdhëniet u prishën keqazi, por nuk e vrau shumë mëndjen. Të paktën e ëma e kuptonte dhe ajo lidhja nënë-bir midis tyre vazhdonte të ishte e fortë dhe kjo i mjaftonte. Kur u nda e ndjeu, që ajo nuk e puthi dhe përqafoi si herët e tjera dhe për një çast trupi iu bë akull.

- Puthmë moj mama, puthmë si përherë o zemra e Bardhit! Nuk kam ndryshuar moj dhe nuk kam bër asgjë të keqe. Sa për këta, - bëri me dorë nga Petriti - nuk më kërcet fare, por pa ty nuk duroj dot.

E ëma e përqafoi dhe e puthi si dikur dhe të dy nënë e bir shpërthyen në lot. Petriti shikonte me bisht të syrit, por nuk ishte në gjendje të kuptonte përse qanin. Gjithmonë i ishte dukur e çuditëshme marrëdhënia midis tyre. Sa më shumë ai i shtonte gabimet aq më shumë ajo përgjërohej për të. Bardhi u shkëput nga e ëma me sytë gjithë lot, hodhi çantën krahëve dhe pa u kthyer fare nga i vëllai u largua qetësisht.

Pas një viti e ëma vdiq. U mërzit shumë nga sherri midis të bijve dhe nga ai pensioni i mallkuar i grekut, që pas zënkës së fundit nuk e tërhoqi më. Rrinte gjithë kohën mbi divan, e menduar, duke punuar me shtiza një palë pupa, për mbesën e vogël. Nuk dilte më për vizita, që i kishte aq për zemër. Sa herë binte telefoni fiks, ngrihej menjëherë dhe thërriste:

- Bjereni këtu, se është për mua. Bardhi të keqen nëna, po ku je more bir se më dogji malli! Po na harrove fare more bir. Po hajde të keqen nëna se plakë jam dhe nuk i dihet me sot e me nesër jam!

Nga ana tjetër e telefonit merrte përgjigjet standarde:

- Jo moj nënë s’të kam harruar. Të kam dërguar me shokët... - E ajo gjithmonë përgjigjej: - Mos më dërgo gjë se nuk kam nevojë, në gropë me vete do t’i marr? Hajde të të shoh se më lëviz zemra nga vendi sa herë troket dera, o bir!

Nja dy ditë gjallërohej dhe kush vinte në shtëpi i tregonte se e kish marrë Bardhi në telefon se ishte mirë se do të vinte së shpejti etj., etj. Vdiq pa thënë asnjë fjalë, pa lënë ndonjë amanet. U fik atje në divanin e vjetër, me shallin mbi supe, shtizat në duar, me syzet e trasha mbi hundë e shaminë e zezë mbi flokë, që nuk e hoqi kurrë. Dukej sikur po dremiste dhe do të ngrihej nga çasti në çast sapo të trokiste dera.

Petriti, nuk e lajmëroi Bardhin për vdekjen e nënës.

- Edhe po erdhi do ta nxjerrë me shqelma jashtë! Ai e vdiq me atë pensionin dhe ato pisllëqet e tjera në shërbim të grekut. Po e lajmëruat, - u tha të motrave, - derën time harrojeni!

Motrat e dinin inatin që kishte me të voglin. Në lajmërimin e vdekjes në fund thuhej: Djali, Petrit dhe vajzat. Emri i Bardhylit nuk ishte gjëkundi.

- Le të vijë vetë, ta marrë e ta varrosë në Greqi, me pensionin e grekut dhe prift grek. Por zot shtëpie këtu jam vetë. Ai njeri i mirë, i dashur, i sakrificës, u shndërrua papritmas në një egërsirë, që nuk hante më pyka.

 - Po guxoji të vij në varrim, do të shikoni se ç’kam për t’i bërë se kjo e lajmërimit nuk është gjë fare.

Në varrim, një i afërm mbajti një fjalim të shkurtër. Petriti u mbyt në lot. E kishte peng, gur të rëndë në zemër që do t’i rëndonte gjithë jetën, për nënën e ikur qejfmbetur dhe e mërzitur, pa thënë një fjalë të vetme.

- Ah more maskara ç’më bëre! - rënkonte me vete, me lot në sy. Në drekën e shtruar pas varrimit, Petriti falënderoi pjesëmarrësit që nuk ishin të pakët.

- Të nderuar miq, shokë e dashamirës, ju falënderoj nga zemra, që morët pjesë në varrimin e nënës tonë të dashur. Të gjithë ju që jeni këtu dhe atyre që na kanë dërguar mesazhe ngushëllimi, ju ardhshim për të mira, në dasma e në gëzime... - Nuk mundi të fliste më. Në grykë iu bë një lëmsh i madh dhe lotët e mbytën sërish...

- I paharruar qoftë kujtimi i nënës! Për të mira t’u vijmë! - u përgjigjën njerëzit me një gojë të vetme.

Petriti ktheu me fund, gotën e vogël të rakisë që servirej në kësi rastesh dhe pa rreth e qark. Në një tavolinë ku ishin ulur shokët e tij, vuri re të vëllanë, Bardhylin. Mbylli dhe hapi sytë, po ai ishte përsëri atje. Nuk fliste, pinte cigare pandërprerë me kokën mbështetur në pëllëmbën e njërës dorë dhe shikonte diku i përhumbur. Iu kujtua gjithçka: dokumentat false të vëllait, pensioni grek i s’ëmës, sherret e panumërta në familje, betimi që kishte bërë për shpirtin e të atit dhe sidomos vdekja e nënës. Po, po! Ai i kishte të gjitha fajet me ato dokumentat e grekut, me ato votat për Vorio Epirin, me atë pensionin qyl për të ëmën. Si ishte mundur që i vëllai vetëm për ca favore të ndërronte emrin e vet, të merrte para për pensionin e nënës, kur dihej që ajo nuk kishte qenë edhe një ditë të vetme në Greqi? Ç’kishte ndodhur me vëllanë që kishte ndryshuar kaq shumë?

E vërteta ishte që ai kurrë nuk u ul qoftë edhe një herë të vetme që t’i diskutonte ato veprime me vëllanë e vogël shtruar dhe pa inate. Sa herë takoheshin do të bënin sherr sa kishin arritur deri në atë pikë sa nuk flisnin me njëri-tjetrin si të ishin armiq të betuar. Po e ëma, nuk e dënoi Bardhylin, si i vëllai, përkundrazi me atë bisedonte, me atë qante hallet dhe deri në fund vazhdonte ta kishte pikën e saj të dobët. Donte Petriti, që e ëma të thoshte një fjalë kundër tij, të paktën pse u bë me grekun, pse votoi si minoritar, kur nuk ishte i tillë. Por e ëma sa vdiq kurrë nuk zuri me gojë gjëra të tilla. I thoshte që ti je i madhi, duhet të bisedosh shtruar me të, t’i mbushësh mëndjen që e ka gabim e jo të zihesh, të bërtasësh e t’i mbyllësh derën.

Kur përmendej emri i Bardhylit, sidomos kur vinin miq për vizitë ajo hiqte në zemër dhe ndërronte temën e muhabetit. Dukej që nuk duronte dot pa të. Sa iknin njerëzit merrte në duar shtizat dhe fillonte punën e lënë përgjysmë. Petriti ndiqte me vëmendje të gjitha lëvizjet e saj dhe shihte se si nga sytë e lodhur nën xhamat e trashë të syzeve rrëshqisnin pika të mëdha loti, që ajo ashtu e përhumbur në mendimet e saj nuk i vinte re dhe i linte të binin mbi çorapen apo fanellën që punonte. Ndjente ca të shtrënguara në zemër dhe i dukej se do t’i pushonte nga çasti në çast. Por kurrë nuk bisedoi me të vëllanë, nuk i tha një fjalë s’ëmës për të, as për mirë e as për keq sikur ai të mos ekzistonte. I qëndronte betimit të rëndë që bëri dhe mendimit se ai vetë kishte të drejtë. Sytë nuk i hiqte nga i vëllai që vazhdonte të mbante vështrimin e fiksuar dhe të nxirrte papushim shtëllunga të mëdha tymi Thirri një nga shokët e tij të afërt dhe i tha në vesh:

- Shko thuaji atij maskarait, tim vëllai, të dalë jashtë sa nuk kam bërë ndonjë të pabërë. Kur ai mbërriti te Bardhylit vuri re se i kishte të dy sytë e fryra nga të qarët dhe pagjumësia. Nuk e besonte ende që e ëma kishte vdekur. Si ishte e mundur që vëllai të mos e lajmëronte për një rast të tillë por ta merrte vesh nga të tjerët? Në një shtyllë aty pranë shtëpisë mbajti këmbët për të parë nga afër lajmërimin për vdekjen e nënës. Kishte dalë në fotografi e mbështjellë me rrobat e zeza dhe syzet me qelqet e trashë. Si mund të duronte më tej pa parë atë fytyrë të dashur, të shenjtë që ishte e vetmja gjë, që e lidhte me vendlindjen? Si nuk erdhi të paktën një herë ta takonte pas sherrit me të vëllanë e tij idiot? Hodhi sytë në fund të lajmërimit dhe nuk e pa emrin e tij. U mbështet te shtylla për të mos rënë, duke mendur automatikisht se armiku më i madh në këtë botë për të, atë çast ishte i vëllai.

E ndoqi me vëmendje fjalën e tij nga tavolina dhe dridhej i gjithi. I vinte të ngrihej prej aty ku ishte dhe t’i vinte thonjtë në grykë. E vetmja gjë e bukur që i kishte mbetur në Shqipëri, ishte e ëma. Ajo nuk i ishte kërkuar kurrë llogari përse vepronte ashtu dhe jo kështu. Porositë që i jepte përherë ishte të mos mashtronte dhe të mos i bënte keq kurrkujt. Edhe Petritit, i kishte thënë dikur, që veprimet e tij ishin që thjesht të përfitonte. Madje në një çast sinqeriteti i ishte shprehur me fjalët e të atit: A futet minarja në thes? Aq bëhet dhe Shqipëria, Greqi. Por kur greku kishte aq para sa t’i shpenzojë lart e poshtë pse të mos përfitonte edhe ai nga kjo si shumë të tjerë?

I mungonte shumë e ëma, i mungonte prehëri, duart e saj të rreshkura mbi flokë, këshillat, fryma e saj, sytë e bukur e të lodhur, bisedat, thashethemet e panumërta... Si i dëgjoi fjalët e atij hajvanit, vëllait të vet dhe nuk e duk fare në shtëpi muaj të tërë, madje as motrat nuk i mori në telefon? Ah, ja këtë nuk duhet ta kishte bërë...Ndjeu një dorë në sup, ngriti kokën dhe njohu komshiun e vet. Kur ky arriti t’i thoshte porosinë e të vëllait gati i iku mendja e kokës. Iu duk vetja si një minë me sahat që mund të shpërthente nga çasti në çast. Megjithatë... Nuk mund të bënte skandal, kur e ëma kishte vetëm disa orë që ishte kallur në varr.

- Thuaj atij që ishte dhe nëna ime ajo. Nuk është as vendi as çasti për sherr. Nuk kam për të lëvizuar që këtej! - Komshiu u largua në majë të këmbëve si kishte ardhur. Ia tha Petritit, në ligjëratë të drejtë fjalët dhe qëndrimin e të vëllait. Sa dëgjoi përgjigjen, ai u ngrit në këmbë, duke i rënë gotës së qelqtë me pirun për të tërhequr vëmendjen e të pranishmëve.

- Ti atje, - i tha duke zgjatur gishtin tregues. - Ti nuk ke mëmë, nuk ke babë, nuk ke fe, nuk ke atdhe. Shko tek ata që të paguajnë. Ngrihu tani dhe dil jashtë!- ulëriti i shpërfytyruar.

Njerëzit mbetën gojëhapur. Pastaj filluan të pëshëprisnin. Disa thoshnin që mirë ia bëri se ishte bërë spiun i grekut. Të tjerë thoshnin që ka të drejtë, po nuk ishte çasti i duhur për të zgjidhur problemet që ka me të vëllanë. Nja dy a tre i merrnin hakun Bardhylit, duke thënë se nuk ka ndonjë të keqe, sepse njerëzit tashmë janë të lirë të mendojnë e të veprojnë si të duan. Petriti duke parë që i vëllai nuk lëvizi nga vendi eci drejt tij:

- Ngrihu dhe dil jashtë! Unë nuk kam vëlla, - iu drejtua Bardhylit, duke u dridhur i tëri.

- Ishte dhe nëna ime, s’ishte vetëm e jotja, - guxoi përsëri Bardhyli, i bërë limon në fytyrë. Nuk e priste që ai të arrinte deri atje sa të kërkonte t’a nxirrte jashtë në sy të mbi njëqind burrave e grave.

- Je në vendin e gabuar. Po të kishe nënë, vije për ta qarë e varrosur, nuk vije si mysafir. Jashtë! - ulëriti kësaj rradhe Petriti, me gjithë sa i hante gryka, duke iu afruar ta kapte për krahu. 

- Mos më prek se dal vetë, dhe mos ulëri. Por këtë që më bëre nuk kam për të ta falur kurrë, - iu kthye Petritit, duke e parë drejt në sy, i përfshirë nga një ndjenjë e fortë dëshpërimi dhe urrejtjeje njëkohësisht. Tashmë u bë e qartë që në gjallje nuk do të takoheshin kurrë. Ishte më shumë një ndjesi që pothuaj e preku me dorë, sesa një vendim i marrë, duke arsyetuar gjerë e gjatë. Duke dalë, dëgjoi fjalët e të vëllait:

- Miq të nderuar dhe dashamirës, na falni për këtë që ndodhi, por mos u shqetësoni. Ishte thjesht një çështje familjare, që duhej zgjidhur prej kohësh.

© Gëzim Zilja