Në sallonin e Librit të Ballkanit  dhe disa përsiatje mbi raportin e filmit me letërsinë

Nga: LUAN RAMA

“Salloni i Librit të Ballkanit” është rast i pikëtakimeve të shkrimtarëve, filozofëve, antropologëve, kineastëve, poetëve, dramaturgëve, muzikantëve, etj, të rajonit të Ballkanit. Sivjet u diskutua ndër të tjera dhe rreth veprës së Kadaresë, Agollit, autorëve të tjerë të njohur të Ballkanit. Një pikëtakim i bukur ishte ai me dramaturgun, romancierin, skenaristin dhe poetin slloven Marco Sosiç, i ftuar para dy vjetësh nga “Poeteka” në Shqipëri. Një çast prekës ishte homazhi për Robert Eltsi-n, eruditin që iu përkushtua aq shumë Shqipërisë, drejtuar nga E. Nuygues dhe J P. Champseix, autori i librit “57, Boulevard Stalin”, etj.

Kineasti Jean-Louis Bardot, njohës i Shqipërisë që në vitet ‘80 dhe regjisor i disa filmave dokumentarë, drejtoi panelin ku mora pjesë “Të jesh skenarist dhe shkrimtar”, lidhur me raportet midis filmit dhe letërsisë e anasjelltas dhe gjendjes aktuale të kinematografive të këtyre tre vendeve: Greqi, Slloveni dhe Shqipëri. Greqia, e përfaqësuar nga shkrimtarja dhe skenaristja Papadakis, në saj të një “humori noir” (i errët) siç cilësohet, po gjen jehonë në festivalet ndërkombëtare e veçanërisht përtej Atlantikut; e suksesshme është dhe Sllovenia në produksionet filmike ndërkohë që kriza ekonomike duket se rëndon shumë mbi brezin e kineastëve të rinj shqiptarë. Sidoqoftë ishte rasti të flitej rreth raporteve tona personale me lëndën letrare, metodat e punës, shkrimin e një skenari, influenca e poezisë mbi filmin, dhe padyshim nuk mund të mos flisja për ndikimin e fortë që ka kinemaja në krijimtarinë time modeste, veçanërisht në poezi, ku shpesh, poezitë janë veç “travelling” imazhesh, janë skena të jetës që përshkruhen në mënyrë poetike.

Në “Cinema in paraxis”, në parathënien e librit për aktoret franceze, botuar para shumë vitesh, midis të tjerave kisha shkruar: “… Shpesh më ngjan se me filmin është përkundur gjithë fëmijëria ime. Një mur qerpiçi përballë dritares së vjetër dhe tutje, sfondi i murit të lartë të kinemasë. Që andej, në mbrëmje, vonë në netë vere, dëgjoheshin gjer në shtratin tim të hekurt dialogjet e aktorëve dhe muzika e filmit. Kalonin javë dhe dëgjoja të njëjtat fjalë në gjuhë të huaj edhe pse nuk i kuptoja. Ishte e njëjta muzikë... Dëgjoja emrat e personazheve, thirrjet, zhurmat e shpatave në beteja, kalorësit që shkonin vërtik, apo thirrjet e grave të dëshpëruara. Zëra të Brigitte Bardot, Simone Signoret, Sofia Loren e Claudia Cardinale...

Shpesh, fill pas fillimit të filmit, nëpër errësirë, kapërcenim murin e lartë të kinema "17 Nëntori" dhe uleshim në cepin e skenës. Imazhet që projektoheshin para nesh ishin shumë të afërta dhe dukeshin gjigande, kur i shihje aq afër. Megjithatë ne kënaqeshim me atë lloj përafërsie, dhe harronim se ishim spektatorë, aq sa dukej se ishim pjesmarrës në ngjarje, spektatorë të historisë. Kjo ishte fëmijëria ime. Aktorët jetonin në ëndrat e mija. Flija me ato, ëndërroja… Kur mbaronte filmi, ne nxitonim të ktheheshim në shtëpitë tona ku na prisnin të sharat e prindërve për kthimin në orët e vona. Po të njëjtat histori do të vazhdonin dhe të nesërmen, apo në ditët që vinin. Shpesh, në mëngjes, kontrollonim nëpër oborrin e vetmuar të kinemasë verore për të gjetur ndonjë copë kuadri, të hedhur në cep nga kinomekaniku gjatë shfaqjes. Filmat ishin të vjetër, të djegshëm, prej nitrati, e shpesh me kalimin e kohës, filmat këputeshin gjithnjë e më shumë. Madje nganjëherë në ekran digjej kuadri i celuloidit. Turma lëshonte një ofshamë. Gratë klithnin me tmerr: zjarr! Dhe flaka në ekran, djegja e një portreti, dukej si një lloj magjie. Aktorët “digjeshin” në atë vdekje të shpejtë dhe këto pamje na dhimbnin. Ishin heronjtë tanë. Një vdekje e dytë. Kështu kisha mundur të mblidhja një koleksion aktorësh me coprat e filmit. Kur kishim të njëjtën aktore disa herë, apo shiriti i filmit ishte i gjatë, atëherë fillonim të ndërronim kuadrot me njëri tjetrin: “Më jep një Bardot dhe unë të jap një Lollobrigita. - Po ti? - Një Belmondo! - Jo, dua një D’Artagnan!”.Ai ishte thesari ynë i rrallë. Kishim aktore që nuk ua dinim emrat. Aktore që po putheshin me partnerët e tyre. Gjinj të zhveshur. Portrete në ekstazë. Endërronim për to. Madje masturboheshim në bodrumet apo taracat e pallatit, në grup, si në një skenë feliniane.

Një ditë, gjatë projektimit të një filmi, kabina mori zjarr dhe kinemaja u dogj. Kutitë metalike të filmave shpërthenin plot zhurmë. Tymi i zi që ngrihej nga kinemaja dhe që kundërmonte një erë të rëndë, ishte shumë i dhimbshëm, por megjithatë ne shpresonim se mes gërmadhave do të gjenim ndonjë kuadër të rrallë. Pastaj erdhi një kohë tjetër. Leximi i romaneve të para, Dashuria e parë. Dhe menjëherë pas studimeve universitare, përsëri filmi, kësaj rradhe si një kineast. Në Kinostudion “Shqipëri e Re” përgatisnim kronika të thjeshta, “kinoditarë”, filma të shkurtër, copëza jete për “heroikën e punës dhe të dashurisë për Partinë”. Vite më vonë zbulova magjinë e sheshit të xhirimit, pikëtakimin me personazhe të jetës, xhirimet në dekor apo në “eksterier”, siç u thonin xhirimeve jashtë, në rrugë, në qytet, në pyje apo buzë detit. “Motorr!“ bërtiste regjisori. - Ka motorr! - përgjigjej operatori që tashmë kishte filluar xhirimin e skenës, ndërkohë që aktorët interpretonin rolet e tyre në ambientet reale. Një dubël, dy, tre...Jeta e fiksuar dhe e rikrijuar. Pikërisht aty, në sheshin e xhirimit, shfaqeshin yjet e kinemasë, ato pas të cilave ne jepeshim tërësisht…“

Dhe vërtet, shumë poezi nuk janë meditime filozofike, poetike, por frymëzime të skenave të përditshme jetësore, e një realiteti që të godet sytë dhe të bën të shkruash, të rrëmbesh një copë letër dhe të hedhësh vargje. Dhe kjo më ndodh shpesh. Në brigjet e Egjeut, imazhet reale më ngacmuan të shkruaj shumë poezi, siç është dhe “Elegji për kukullat e detit Egje”, ku ndër të tjera shkruaja: 
„… Për kukullat kurrë nuk është shkruar elegji, 
elegji zie për ëndrrat e tyre, 
por në brigjet e Egjeut sot, 
është pak të këndosh një elegji për to, 
për sytë e tyre të mekur në gjëmën e madhe 
dergjur dhe flakur nga rrebeshet, rrufetë e stuhitë. 
Për gojët e heshtura të fëmijëve të mbetur në det 
ikur nga lufta dhe tmerri i botës, 
veç këpucët e vogla kanë mbetur 
dhe shamitë e nënave humbur s'dihet ku, 
dhe këto kukulla pa emër, pa këmbë e duar, 
pa këmishat e tyre stolisur 
dhe sy që s'mund të rrefejnë më asgjë 
nga rrugëtimi i tyre ferrik…”

Ndërsa në poezinë tjetër „Këpucët kërkojnë të zotët e tyre“ ,mes të tjerave shkruaja: 

…Erdha përsëri në brigjet e diellta të Egjeut
dhe përsëri këpucë të braktisura, të dergjura
që më së fundi kanë dhënë shpirt në një mort të madh…
Ku janë fëmijët që i kanë mbathur ?
Ku janë zotërit e tyre, nënat dhe etërit me sy meiti ?
Gojët e tyre të shqyera nuk dinë të tregojnë,
veç etjen dhe urinë,
mijra milje kanë shkelur mbi det
nën dritën e hënës së vrarë dhe të një dielli të verbuar,
ashtu, në një marsh të çuditshëm funebër
për të kërkuar brigjet e Shpresës së Madhe,
këpucë të vogla, këpucë të mëdha prej lëkure
më tragjikë se vetë Titaniku që humbi në humnerat e oqeanit,
të tjera këpucë «vallëzojnë» ende mbi dallgë
në një dans makabër,
ku e majta kërkon të djathtën,
ku të dyja bashkë kërkojnë zotin e tyre për t'i mbathur sërrish 
dhe për të marrë rrugën drejt brigjeve të dashurisë.
Tek sheh këto këpucë të grira nga kripa e të flakura në zi
ndjen se një vdekje e dytë ndodh brenda teje
një mort që të kap në grykë dhe të lë pa frymë,
si një Mozart që shkruan « Meshën në Si » dhe vdes përsëri…“

Sigurisht, raportet e filmit me letërsinë meritojnë debate të shumta, në një kohë që në kinemanë shqiptare duket dukshëm ndikimi i tregimit të shkurtër në film. Ndoshta filmat e shkurtër do t’u japin mundësi kineastëve të rinj të krijojnë një “valë“ të re në kinematografinë shqiptare. 

• 
• 
• 
• 
• 
•