Copëza kujtimesh: Dajti, ballkoni i Tiranës - Nga Ethem Ruka

Ethem Ruka

Tirana është një qytet fatlum që i mbron shpatullat në veri-lindje nga një mal i lartë e i gjelbëruar si Dajti. Vetëm majat e tij i japin leje diellit të përshëndesë mëngjeset e përgjumur të qytetit. Duam apo nuk duam shikimi ynë tretet çdo ditë në shpatet, kreshtat e pyjet e këtij mali.

Ai është më shumë se një pasuri për Tiranën, është pjesë e jetës sonë të përditshme. Nëse Tomorri është mali i shenjtë i shqiptarëve, Dajti është po aq i shenjtë për Tiranën e tiranasit. Të parin emër mali që belbëzojnë fëmijët e Tiranës padyshim që është Dajti.

Ekosistemi i këtij mali është një organizëm i ndërlikuar dhe jeton në simbiozë të ngushtë me qytetin e Tiranës dhe rrethinat e tij. Ky mal, jo vetëm që është një nga destinacionet më të rëndësishëm për të pasionuarit e turizmit malor, por edhe një “uzinë” gjigante që pastron heshturazi tonelata të tëra dioksidi karboni dhe liron po aq oksigjen për atmosferën e Tiranës sonë të ndotur.

Kur jemi atje lart dhe kundrojmë qytetin, me keqardhje dallojmë një re të errët pluhuri të përzier me gazra të dëmshëm që vret çdo ditë pa kuptuar. Për shumë vizitorë të Dajtit ky shqetësim zgjat pak, shumë pak. Ata ushqehen në natyrë dhe lënë pas shishe, kanaçe e qese plastike.

Janë po këta qytetarë që kur zbresin këtu poshtë harrojnë çfarë panë atje lart dhe vazhdojnë të kontribuojnë pa u shqetësuar, për të rritur edhe ca më shumë ndotjen. Harrojnë se atje lart mushkëritë mbushen me ajër të pastër, sytë çlodhen nga gjelbërimi, veshët prehen nga mungesa e zhurmës dhe truri shplodhet nga stresi.

Për fat të keq, sot, këmbët dhe trupi i këtij mali janë kafshuar. Plagët janë zgjeruar dhe vazhdojnë të ngjiten gjithmonë e më lart. Ndërtimet ndjekin njëri-tjetrin. Asfalti, zhavori e betoni po hanë metër pas metri sipërfaqet e gjelbra. Guroret e pa autorizuara vazhdojnë punën të pashqetësuara.

Pyjet e maresë, mimozave, shqopave e dëllinjës, që përbëjnë një nga katet e fundit të bimësisë së këtij mali, mesa duket pas pak vitesh do të ekzistojnë vetëm në foto dhe kujtimet tona. Bletët e lodhura nga dimri nuk do ta gjejnë më nektarin e luleve të mimozave që përshëndesin të parat ardhjen e pranverës. Por edhe djemtë çapkënë nuk do bëjnë më tufa lulesh për t’ua dhuruar të dashurave të tyre. 

Ndërsa ne shtojmë grykësinë tonë për të marrë nga sipërfaqet e gjelbra, pyjet dëmohen e paksohen. Toka është bërë monopol i një lloji të vetëm keqbërës, njeriut, i cili vrapon si i çmendur pas fitimit. Ai nuk ka nxjerrë mësime nga e shkuara e tij që vazhdimisht ka ndjekur pyjet dhe ka lënë pas shkretëtirën. Dajti ynë nuk bën përjashtim dhe gjëja e gjallë, bimë e kafshë ndihen gjithmonë e më të kërcënuara në shtëpinë e tyre.

Ndoshta ne shqiptarët kemi më shumë arsye t’i duam e respektojmë malet. Ata kanë qenë streha e mbijetesës sonë të vështirë. Rripat e fushave të kufizuara, plot këneta, mushkonja e malarje, u banuan shumë më pak prej nesh, ndaj dhe kultura e malit është mbizotëruese mbi atë të bregut të detit. Mua më duket se edhe gjuhësia jonë, është shumë më e pasur në fjalë për malin se për detin e detarinë. 

Në vitet 1960-1970, kur unë pata fatin të bëhesha banor i kryeqytetit, Dajti ishte krejt ndryshe. Përtej Kinostudios “Shqipëria e re”, Uzinës së Autotraktorëve dhe Tufinës kishte vetëm pyje dhe askush nuk guxonte të ndërtonte ose të priste pyjet. E vetmja plagë në zemër të Dajtit ishte gurorja, prej nga merreshin gurët me të cilët u ndërtuan shumica e themeleve të pallateve. Gjëmimi i plasjeve me dinamit për thërmimin e shkëmbinjve dëgjohej deri në Tiranën tonë të qetë dhe pa ndotje akustike. Uji i ftohtë që vinte nga burimet e Selitës dhe Shën Mërisë ishte i kristaltë dhe pihej drejtpërdrejt nga rubinetat e shtëpive tona.

Për ne studentët e pedogogët e Biologjisë, Dajti ishte laboratori i gjallë ku studionin pasurinë floristike të zonës. Ekspeditat tona ishin mbresëlënëse dhe si rregull organizoheshin në muajin maj. E gjithë natyra qeshte. Gjithçka gjelbëronte dhe livadhet e shpatet e malit qëndiseshin nga lulet e boçeborës së mbretëreshës Ollgë, aguliçeve, manushaqeve, narciseve dhe luleve të tjera shumëngjyrëshe.

Lëviznim si kaprojtë nga një shpat në tjetrin dhe grumbullonim e përcaktonim bimët e zonës. Nuk kishim veshjet e duhura, nuk kishim tuta, kapele e atlete "Nike", por vetëm rrobat e përditshme dhe këpucët që i ndërronim një herë në vit. E megjithatë, dashurinë për natyrën e kishim në zemër. Nuk do t’i harroj kurrë herbaret me bimët barishtore të shoqëruar me emrat e tyre në latinisht.

Por Dajti ishte edhe mali i ekskursioneve të rinisë sonë. Ekskursione e piknikë bëhen shumë më tepër sot, por ato tonat seç kishin një gjë të veçantë dhe të papërsëritshme. Në një nga ekskursionet e fundviteve 1960 unë dhe shokët e shoqet studentë u njohëm e vumë këmbë për herë të parë në malin e Dajtit. 

Në “Ballkonin e Dajtit”, një tarracë e vjetër detare rreth 1000-1100 m mbi nivelin e detit, kishte shumë pak ndërtime. Ishte vetëm Kampi i pionierëve, Kampi i punëtorëve, një vilë qeveritare dhe antenat e të vetmit televizion të kohës, Televizionit Shqiptar. Nga ato antena përforcohej sinjali televiziv, por po aty bllokoheshin sinjalet e televizioneve të huaja. Maja më e lartë e Dajtit, rreth 1613 metra mbi nivelin e detit, u bë pika e çensurës që na mbajti rreth 30 vite larg nga qyterërimi perëndimor.

Sot Dajti mund të frekuentohet me teleferik, me makinë dhe në këmbë. Ndoshta sot nuk bën shumë përshtypje një vizitë në Dajt, por për rininë e brezit tim, ekskursionet ishin një ndodhi e rrallë që përjetohej shumë më tepër, dhe që nuk mund të harrohet aq lehtë. I vetmi “mjet lëvizës” për ne ishin këmbët.

Kampi i pionierëve, një godinë e ndërtuar në vitet 1950-1960, u bë shtëpia më e dashur për pionierët, gjimnazistët, studentët, futbollistët dhe qytetarët e Tiranës së atyre viteve. Eh sa shumë kujtime ruan një brez i tërë për këtë godinë, që sot ndihet e braktisur dhe e kaluar dorë më dorë nga marifetçinjtë që figurojnë vetëm në letra. 

Kjo godinë trekatëshe, mund të strehonte deri në 400 vetë edhe pse dhomat ishin me krevate tip marinari. E kush nuk i mban mend bazoreliefët me simbolin e pionierit dhe sallën e mencës të pajisur me skenë që shndrrohej në sallën e mbrëmjeve të vallzimit?

Dikur të rinjtë e Tiranës kërcenin aty me pllaka gramafoni, më vonë me orkestër e më vonë ftoheshin edhe këngëtarë. Vetëm ajo sallë e di sa dashuri e dhimbje ka përjetuar. Kush nuk i mban mend të dashuruarit që linin pas ndrojtjen e ndiheshin më të çliruar cepave të koridoreve, ballkoneve apo shkallëve që të ngjisnin deri te godina.

Për të mbërritur deri në Dajt duhej të përshkonim rreth 10 kilometra në këmbë. Zakonisht ekskursionet organizoheshin në fundjavë. Nisja bëhej të shtunën mbasdite dhe kthimi në paraditen e ditës tjetër. Grumbulloheshim në Kinostudio dhe kolona e vajzave e djemve studentë nisej me këmbë drejt Linzës, duke ndjekur rrugën e asfaltuar Tiranë-Shëngjergj. Duhej përshkuar jo më pak se 6 km për të mbrritur deri atje.

Në Linzë fillonte ngjitja e vërtetë në pjerrtësinë e malit. Duheshin përshkuar edhe 3-4 km të tjera në një terren jo të lehtë. Kolona fillonte të coptohej, por në fund të saj qëndronte gjithmonë një pedagog e disa studentë që kujdeseshin që askush të mos mbetej vetëm.

Fundi i rrugëtimit mes shkëmbinjve të thepisur e bënte ngjitjen edhe më të vështirë. E megjithatë, kur mbërrinim te kampi, edhe pse kishim bërë 10 km rrugë, ndiheshim të lehtësuar dhe lodhja shuhej në mënyrë magjike. Buzëmbrëmja kish ardhur dhe Tirana përflakej nga dritat. Të gjithë prisnin të fillonte mbremja e vallzimit. Ajo natë ishte më e gjatë se gjithë netët tona të zakonshme.

Ne ishim brezi që nuk kishim as aparate fotografikë, as kamera dhe as smartfonë. Gjithçka ka mbetur pas, por jo kujtimet. Nuk lamë pas as foto dhe as regjistrime për të dokumentuar këtë pjesëz të jetës. Megjithatë, edhe kujtimet në një farë mënyre janë foto të bëra nga shpirti e zemra, që jo rrallë zgjasin gjithë jetën.  Kohët mbeten pas, megjithatë ne nuk ndalojmë se ecuri se moshohemi, por moshohemi se ndalojmë se ecuri.

Bujaria e Dajtit nuk ndryshon, ata që ndryshojnë janë vizitorët. Në lartësinë 1000 metra janë shtuar hotelet, pishinat e restorantet, por për brezin tonë kampet e dikurshme mbeten më shpirtërorë.  Koha sjell ndryshime e më shumë komoditet, por bashkë me to edhe më shumë trysni mbi ekosistemin e malit. Nëse veprimtaria njerëzore gërryen faqet e malit dhe vret pak e nga pak biodiversitetin, fjalët e huaja si, hiking, kamping, boy scout e shumë të tjera si këto, grryejnë e pushtojnë pak e nga pak gjuhën tonë shqipe.

E kemi për detyrë qytetare ta mbrojmë Dajtin. Unë besoj se mbrojtja me shpirt është më e rëndësishme se mbrojtja me ligje. Po aq e rëndësishme është edhe mbrojtja e gjuhës tonë nga huazimet që vrasin çdo ditë fjalët e bukura shqipe.

©Ethem Ruka