35 vjet më parë, kur rrëzohej qelbësira - Nga Mishel Koçiu

35 vjet më parë, ditë për ditë, e mërkurë 20 shkurt 1991, në gazetën RD botoja këtë përjetim të shkruar, në pamundësi për ta filmuar dhe transmetuar në ekran. Televizioni Shqiptar, me urdhër nga lart, nuk lejonte asnjë operator apo kamera dokumentari të dilte nga godina e RTSH. Fjala u bë zëvendësim i kameras.

Titulli fillestar ishte: “Më besoni, më duhej një operator!”. Më pas u vendos si nëntitull, ndërsa titulli i botuar mbeti: “Studentët kanë më pak vjet frikë se ti e se unë”.

Më poshtë po e sjell të plotë këtë shkrim, ashtu siç u botua më 20 shkurt 1991. Është shkruar dy ditë më herët, më 18 shkurt, në kulmin e grevës së urisë të studentëve, dhe ruan stilin, tonin, patetizmin dhe frymën ëndërrimtare deri në naivitet të asaj kohe.

Jam krenar që atë kohë e kam jetuar nga afër, jo thjesht si spektator. Vazhdimi është thjesht histori...

U rrëzua një ton bronz.

Nuk pati kurrë një Nuremberg shqiptar.

Dhe vendi vazhdoi të qeveriset nga statujat.

***

STUDENTËT KANË MË PAK VJET FRIKË SE TI E SE UNË

-Më besoni, më duhej një operator!

Projektin e një kronike të mundshme televizive do ta filloja me këto shënime:

Indikacione vendi: Qyteti i Studentit, rrugë dhe degëzime për atje, sheshet e tij. Kinoklubi “Studenti”.

Indikacione kohe: E hënë, 18 shkurt 1991, nga ora 10.00 deri në orët e pasdrekës.

Sheshi i xhirimit: “Sheshi i Demokracisë”, përkufizimi: pulsi i shqetësuar i Kombit; zanafilla: përtej 8 Dhjetorit.

Indikacione për kamera: Të lutem, operator! Përqëndrohu mirë tek këta njerëz dhe shtrije shikimin deri tek horizonti i aspiratës së tyre. Ta çlirojmë ekranin nga banalja, nga ndajshtimet poshtëruese: student-huligan, student-ekstremist. Përpiqu pra të njëjtësohesh me hapësirën e titrave student-hero, student-demokrat. Fokusi yt dhe imi, i dashur vëlla, është syri i Kombit. Le të mos dridhemi nga deklaratat marionetë të MPB-së. Në djall autocensura!

Ndodhemi në pikëzhvendosjen e ligjësive, aty ku asfiksohet absurdi dhe merr frymë ftillimi, aty ku mbaron “e ligjshmja” (tabuja) dhe fillon “e paligjshmja” (rregulli dhe ligji i së sotmes), aty ku vdes dhuna mbi njeriun dhe lind dashuria për të.

I ka këto demokracia, foshnja e pabindur që s’pyet në prish apo jo qetësinë e paternalistëve të vetësiguruar se e drejta dhe trajtimi i njeriut është i tyre dhe vetëm i tyre monopol.

Të bëjmë pak retrospektivë, i dashur operator. Të kujtojmë fjalët e një studenti:

“Të dashur prindër, vëllezër, të afërm që duruat me dhimbje shtypjen që shitej tek ju si prosperitet, mos kini frikë për ne, bijtë tuaj! Ne jemi të rinj sa ëndrra më e bukur e moshës sonë dhe aq pleq sa dëshira më e vjetër e brezit tuaj…”

Si? Po ankohesh, operator? S’ke figurë për ta dhënë këtë mendim? Filmo përlotjen që i qesh më tepër se buzëqeshja dhe i trazon më tepër se pikëllimi sytë e këtyre nënave, që më parë se gjithçka janë nëna. Fiksoji këto rrudha prindërish, rrudha që u shtuan sa herë që pezull qëndronte një zhgënjim i ri. Filmo edhe pëllumbat tek sheshi i Universitetit!

Fiksoje kamerën tek një kopertinë rilindase: “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”, pastaj ktheu tek studentët, tek sytë e tyre, tek valëvitja e dy gishtave në erë. Ata janë të gjithë 20-vjeçarë, pra kanë shumë më pak vjet frikë se ti e se unë.

Le t’i tregojmë Shqipërisë se djemtë e saj s’duan të prishin kombin, por duan ta riaftësojnë atë, t’i heqin nga trupi helmin e tjetërsimit, apendicitet ideologjike, fantazmat e gjalla dhe të gjallët e vdekur, “poliedrikët” dhe “arkitektët” e shkatërrimit të njeriut.

Dy histori shkruhen tani paralelisht: ajo e sapofilluar e demokracisë dhe vazhdimësia e çmjegulluar e historisë së diktaturës. Le të kontribuojmë edhe për këtë të dytën.

Zhvendose kamerën nga “sheshi i demokracisë”. Fokuso teleobjektivin tek portat e qytetit “Studenti”, qartësoje edhe më! I sheh ato makina me ushtarë, ushtarë ngjyrë blu, ngjyrë jeshile, ngjyrë diktaturë? Mos harro: s’kërkohet diktatura në ato grupe të pafajshme uniformash, por diku më tutje, atje ku diktatura mbi “Fiat-ët” dhe “Benz-ët” është e gatshme të japë urdhra në emër të “ruajtjes së rendit”.

Po nga se do ta ruajnë rendin vallë? Nga studentët, që vullnetplotë po mbyllen në një sallë për të ushtruar “dhunë” ndaj urisë? Braktisi, operator, uniformat në profesionin e tyre të trishtuar. Bëj një karel në këto grupe që lëvizin. Parakalo! Mos ndalo për asnjë çast. Duhet mozaik!

Le të kalohen të padëshirueshme fytyrat që mbartin përlotje, buzëqeshje inkurajuese, tendosje, sy të zhvendosur nga urrejtja, gojë shpërthyese në thirrje, mahnitje të ngurosura, qetësi indiferente…

Le të kalojë në ekran edhe kjo, fytyrë e pushtuar nga paniku.

Si? Do ta duam koment? Pa koment. Vetëm një titër: “Drejt Demokracisë!”

Zbresim tek Kinoklubi “Studenti”, tek kjo kullë ngujimi. Ndaloje kamerën tek flamuri, flamuri i varur tek porta ku ndahen e zakonshmja nga e pazakonshmja, axhitimi me qetësinë, ushqimi me urinën. Ata hyjnë dhe puthin flamurin. Shqiponja përkëdhel lehtas ballin e djalmoshave dhe të “Zhan D’Ark-ave” shqiptare.

Do të qetësohen nënat kur t’i shohin në ekran, sepse bekimin që s’mundën t’ua japin së afërmi, po ua jep shqiponja, flamuri. Ta futim kamerën tek grevistët e urisë… ishin 617 në fillim, në orën 12:30; midis tyre 200 vajza, pedagogë e shkencëtarë. Të tjerë hyjnë; deri në orët e pasdites kalohet numri 700 vetë.

Dhe s’është thjesht sfida ndaj urisë apo ndaj emrit të E. Hoxhës, por ndaj të gjitha forcave okulte burokratike që ende mendojnë se kanë në dorë mekanizmin e “shtrëngimit të rripit”.

Të bisedojmë me grevistët, operator!

“Emri i E. Hoxhës nuk shkon thjesht edhe nga pikëpamja semantike, përkrah emrit që simbolizon demokracinë”, - thotë një grevist e filologjisë. Kurse Ilir Kaduku, Kandidat i shkencave ekonomike, edhe ai grevist, shprehet: “A mund të emërtohet qendra e shkencës shqiptare me një emër që s’i shkon asaj?”

“Jemi nga Tirana” - thonë dy vajza; njëra prej tyre e përlotur. “Në momentin e fundit vendosëm të marrim pjesë në grevë. Të më falë nëna ime - thotë ajo - s’munda të shkoj për të ngrënë të paktën edhe një drekë. Ngrohe gjellën e varfër, nëna ime, se ne do të kthehemi së shpejti. Po u vonova, çoje racionin tim modest tek shkaktarët e urisë, hidhua në fytyrë dhe kujtoju se ajo është një kafshatë e lënë përgjysmë, një “kafshatë e pakapërdirë” migjeniane.”

Oh, operator, çfarë bën? Dhe ti po përlotesh? S’duhet të turbullohet ekrani! Duhet pastërti, transparencë. Po, pra. Dhimbja kërkon transparencë, jo mjegull mashtruese, sugjestionuese…

Janë orë të pasdrekës. Mijëra qytetarë kanë ardhur t’u japin zemër grevistëve të parë të urisë. “Tirana është me ju”. “Shqipëria është me ju”.

Le t’ia heqim për një moment kolonën zanore kronikës sonë televizive. Figura është tmerrësisht e axhituar. Thirrje të pazëshme, mllefe memecë, sy që shkrepëtijnë, por edhe përlotje sysh. Le të mos ketë zë! Vallë pa të s’kuptohet artikulimi “Liri-Demokraci” i gojëve të hapura? Po V-të e gishtave, po puthja e flamurit? A nuk sjellin të gjitha këto idenë e zgjimit?

Kush do ta guxonte vallë t’i dublonte kësaj figure një kolonë zanore të tjetërsuar si, fjala vjen, “Parti-Enver jemi gati kurdoherë”, “Parti, nëna jonë”, e të tjera?

A nuk është i shëmtuar fakti që parullat hipokrite të lumturisë s’kanë qenë asnjëherë sinkron me zërin e brendshëm të vuajtur e të dhimbshëm të popullit?

E di se ç’po mendoj, operator: sikur të zhvillohej një konferencë për urrejtjen, aty do të bashkoheshin dhe do të ndaheshin shumë njerëz; të urryerit veç, ata që urrejnë e dinë të falin veç.

Të parët janë pak dhe kuptohen më mirë në emër të mbijetesës; të dytët janë të shumtë; jo edhe aq të mirëkuptuar, sepse njëherësh duhet të mohojnë e pohojnë në emër të ëndrrave të parealizuara, në emër të së ardhmes të pabarabartë, në emër të të rënëve me të cilët aq shumë u spekulua, në emër të afirmimit të identitetit tonë shpirtëror e kombëtar.

I nderuar lexues, i nderuar teleshikues, që nëpërmjet kamerës kam rast të jem drejtues edhe më parë, mos më mbaj mëri që ç’ka pashë s’ta solla në ekran. Gjatë gjithë kohës së qëndrimit atje, unë i flisja operatorit imagjinar. I flisja dhe kisha dëshirë që, siç pashë unë, t’i shihje dhe t’i vërtetoje vetë të gjitha.

E ç’rëndësi kanë fjalët, komentet, ato që në gjuhën televizive quhen thjesht “kolonë zanore”? Rëndësi ka pamja, objektivja, realja.

Më beso, më duhej një operator!

Mishel Koçiu

Gazetar në Televizion

Tiranë, më 18.2.1991