Arte & Media

Rrëfimi i aktores dhe këngëtares Justina Aliaj përballë shkrimtarit Faruk Myrtaj

Më vjen keq, ata nuk e njohën Zotin…!

Faruk Myrtaj: Te ju bashkohet se gjithash thënia “Origjinaliteti është Vlerë”. S'ka njeri, i vetëdijesuar në vitet ''70 e më pas, gjer edhe sot e kësaj dite, të mos marrë frymë thellë kur përmendeni Ju. Zor se gjen kënd te mos di, të mos ndjejë e të mos u gëzohet vibracioneve të zërit Tuaj. A e dini Ju se s’mund t'ju harrojnë dot, as qëllimisht, madje as ata që ju lodhën ca…?!

Justina Aliaj: Ashtu është në kujtimet e mbresat e mia, njerëzit e mi, Shqipëria e mrekullueshme. Arti, mendoj, aq sa është një dhurate delikate për njerëzimin që e ruan në memorien dhe ndërgjegjen e vet, po aq është me të panjohura, d.m.th s’ka se si te këtë një fund. Është një privilegj i madh të jesh në memorien e Kombit, sigurisht. Aftësitë që Zoti m`i dhuroi, ia bëra dhurata popullit tim, më të bukurit në këtë bote. I falemnderit Zotit! Nuk mund të shlyhen nga kujtesa ime njerëzit e arte, (shumicën e tyre nuk i njihja) që ishin aq të sensibilizuar në situatat që kaloja e që më mbanin me aq kurajo, dashuri e respekt. Në heshtje, të gjithë ishim të një mendimi.

Në se do ta njihnin Zotin, kurrë s’do kishin vepruar kundër meje aq keq, ata që më ndëshkuan. Në radhë te parë, se s’mund të zhdukin talentin, sikur jo 18 vjet që më dënuan, por edhe 80 vjet (sikur të rroja). Më paralizuan daljen time në skenë, fizikisht, por thellë në shpirtin tim ata nuk mund të hynin, që të ma shkatërronin. Përkundrazi, thellë në shpirtin tim unë akumuloja. Nuk ka si të jetë ndryshe. Së dyti, një dite të bukur ne dolëm nga uji i përvëluar ku e hidhnim "vallen" sipas druve që i futnin zjarrit por, për ata, mendja ma do që nuk është e lehtë. Mjafton të mendojnë se përvëluan gjithçka të vyer, që atyre u mungonte, që ata e kishin frikë, e që nuk e zhdukën dot. Absolut është vetëm Zoti. Me vjen aq keq që Zotin, ata nuk e njohën...

Faruk Myrtaj: Kur bëhet fjalë për emrat tuaj, të fillim/viteve '70, më kujtohet gjithnjë një poet turk, me poezinë "Ditët e bukura më morën më qafë"!

Mos Ju...Stina dhe "dallëndyshet" e tjera të asaj fillim-stine, krejt pafajshëm, na morët më qafë edhe ne, ndjekësve tuaj, duke bërë që ne t'i besonim "prandverës" që jo më atëherë, por as sot e kësaj dite s’na ka ardhur?!

Justina Aliaj: Sigurisht, është (edhe) ashtu siç thoni ju. Por, mos mendoni se edhe ju, sikur të ishit në vendin tim, apo të kolegëve të mi, nuk do të na kishit marrë në "qafe". (Në se mund te\ë shprehem kështu) Është e pashmangshme koha që ecën e nuk pyet, evoluimi, instinktet për të gjetur te bukuren. E bukura nuk njeh shtrirje gjeografike. Padyshim ajo ekzistonte edhe në vendin tim... Ne që dilnim në skenë ishim ndër më të dëmtuarit. Spektatori dhe ne dëshironim të jetonim kohën, me tërë koloret e saj, mrekullisht e donim të bukuren, deri në pafajësi. Ndërsa, sistemi ishte diametralisht kundër së bukurës. Bardh e Zi. Pa Pranverë... (sigurisht jo për vetë “Ata”) Gjahu i skenës ishte laboratori i tyre më i preferuar, gjer në etje hienash: mbillnin epidemi me afate dekadash për të na infektuar keqas. Me tërë kuptimin e këtyre fjalëve: ishim anemikë deri në asfiksi, të pangrënë në të gjithë aspektet e jetës. E prapë, ne ëndërronim Stinën e bukur të Pranverës, pa dashje duke gënjyer veten dhe ju... (Me pëlqeu gjetja juaj: Ju...Stina! Nuk ma kish thëne njeri.) Nuk kishte si të ishte ndryshe. Ne besuam se ishim lindur për skenën. Dhe që populli im, në jetë të jetëve, i pakrahasueshëm, vital, i zgjuar, i bukur, i aftë në të gjitha shkencat, i civilizuar, i pashoq dhe, mjerisht shume herë…i pa-fat! E prapë, kam momente nostalgjie të së kaluarës. Grindem me veten: MOS - i them vetes - NUK, NUK, NUK DUHET. Ti e di mirë se nëpër çfarë rrathësh ke kaluar. Mos e kthe kokën PRAPA. Ik, ik, ik larg... Ja që nuk mundem, kam nostalgji. Sigurisht jo qëllim në vetvete. Dëshiroj të pajtohem me një thënie te francezeve: “N.q.se ti nuk ke nostalgji për të kaluarën, cilado qofte ajo, ti nuk ke as të ardhme.”

(midis bisede)

Faruk Myrtaj

E dashur Justinë!

I mora të dy përgjigjet e para… Je si në këngë! Sigurisht, më kuptoni kur u shpreha "na morët më qafë"! Jo ju, por askush nuk merr më qafë kënd me gjëra të bukura! Pikërisht kjo është merita e Artit (të fjalës, të këngës, të penelit, të lojës skenike): të bën të ndjehesh i ndjeshëm! Lexova dikë së fundi: Artisti preket dhe fyhet më shpejt se kushdo, prandaj ai ka “të drejtën” të prek e të "fyej" këdo, si artist…!

Justina Aliaj

Zoti Faruk,

Ju kërkoj shumë ndjesë. Kam qenë shumë e xanë. Mendoëja se do të vazhdoja më herët te ju shkruaja, por nuk munda. Ju lutem, kini durim e më prisni t’ju përgjigjem të tjerave. Do të mundohem të përshpejtohet sa të jetë e mundur.

Me shumë respekt,

Justina

Faruk Myrtaj: Kam prirjen të besoj se shoqëria shqiptare ende nuk po e gjen dot veten, mbase ngaqë nuk po di te bisedojë me Veten. Sikur mungon përpjekja e pa-pushimtë për t'iu larguar Turmave dhe nxitimit në gjykimin, vlerësimin dhe krahasimin e vlerave në kohë. A e dimë ne kush keni qene Ju, para/gjatë/dhe pas Festivalit të 11-te? A duhet pranuar si shterues vlerësimi që edhe më tej ai të quhet "Festivali pas Plenumit të 4-t"?!

Justina Aliaj: Çdo kohë ka nxjerrë në pah anët pozitive të saj duke i hapur dritën jeshile perspektivës. Anët negative do ti quaja disbalanca e pozitives. Është krejt e kuptueshme që këto dy anë të medaljes, kanë ekzistuar e do të ekzistojnë sa të jetë Jeta dhe kudo. Ashtu sikurse në një familje, që jo të gjithë pjestarët funksionojnë njëlloj, apo bëjnë përpjekje njëlloj për ta ruajtur kompakte e të pastër familjen. Ashtu sikurse në trupin e njeriut, kur zemra funksionon shkëlqyer, por gjaku nëpër aorta ka filluar të ketë kolesterol… Në fakt, është e thënë: në momentin që e gjen shkakun e së keqes, fillon përmirësimi. Por... (Ky "por" në këto raste të mbyt. Hiç nuk e dua këtë lloj "por"-i) Fatkeqësisht nuk ndodh shpesh kështu. Zoti Myrtaj, ju përmendet pak me lart: “mungon përpjekja e papushimtë për t`iu larguar Turmave dhe nxitimit në gjykim”. Të mungojë përpjekja është një anë negative por, që kjo të bëhet me qëllim, është krim që nuk kryhet fizikisht. Nuk është pak të vrasësh të Vërtetën.

Tani, pak për të qeshur: rreth viteve `89-90 u zhvillua një konkurs a festival. Unë u paraqita me këngën më të bukur të të lartit Tish Daija, "Mall për vendlindjen". Çmimi do të jepej bazuar në votat e Popullit. (Në emër të Popullit!) Populli i Vërtetë votoi për këngën "Mall për vendlindjen", por..."në emër të popullit" "fitoi" kënga "Për Partinë", (ha-ha-ha!) Sa herë është vrarë Jeta, e Vërteta "Në emër të popullit" të shkretë! Më rrënqethet trupi. Ndershmëria dhe kompetenca janë pika nevralgjike, pika kyçe e të gjykuarit. E lus të madhin Zot, së paku, kjo kohë të nxjerë njerëz të ndershëm e të aftë për ta mbrojtur identitetin e muzikës Shqiptare, e Artit Shqiptar, ndonëse shpesh herë e shoh të përhumbur. Në vitet `70, Italia e humbi identitetin e muzikës së mirëfillte të saj. Por, ajo e rigjeti shpejt vetveten. Nuk jemi as të parët e as të fundit. Veçse, t’ju them të vërteten, zemra me dhemb kur edhe në Shkodër Locen teme, dëgjoj shpesh këngë me shume nuanca orientale. Muzika orientale me pëlqen, por ja që nuk është Jona, është e Tyre! Ne jemi AUTENTIKË në gjithçka, e për gjithçka. As më të voglën nevojë ne nuk kemi që të huazojmë.

Unë, bie fjala, do te ëndërroja të isha me e bukura në bote (Marilyn Monroe), më e famshmja aktore (Al Pacino) dhe këngëtare (Arita Franklyn) në botë, më e zgjuara në botë (Einstein)...dhe, n.q. s. do të më kërkonin të më quanin si ATA, kurrë nuk do të pranoja të isha kopja e dytë e Tyre, veçse Justina Aliaj e parë! Ndonëse i adhuroj shume, kurrë, kurrë nuk bëj kompromis me vetveten. E çmoj tejet Origjinalitetin. T’ju them të drejtën, nuk ia kam zilinë askujt. E di mire se ndonjë lexues është duke buzëqeshur. Por, të dashurit e mi, ne kemi një Zot mbi kryet tonë dhe përulemi me fisnikëri para Tij, e i falemnderës për aq aftësi sa na ka dhuruar. Të hash inat me Zotin (siç e themi me gjuhën popullore) është një naivitet i pashoq dhe një humbje kohe që s`kthehet më! Higjiena mendore është procesi më i rëndësishëm në jetën e njeriut, është nëna e të gjitha të mirave, për mua...

Të përshëndes,

Justina

*****

Faruk Myrtaj: Ka zëra të asaj kohe, midis jush, midis të ndëshkuarve për Festivalin, dhe më pas tij, që gati sa nuk thonë: ne nuk bëmë asgjë. ne s'kishim asnjë paramendim, as-edhe-një-gjë për be! Ne thjesht kënduam…! Madje, ndokush prej tyre, në vitin 2003, në një promovim-kujtese për Festivalin, u shpreh se "masat ndëshkimore na bënë mirë. Ja, unë në Kukës gjeta gruan time!"

Justina Aliaj: Si Justina Aliaj, jam lindur ne Shkodër…Jam rritur tek "Arra e madhe". Kam nostalgji të jashtëzakonshme. Rrugica jone ishte plot Jetë. Ishim shumë fëmijë. Prindërit shkonin shumë mirë me njeri-tjetrin. Nuk kishte festa të mos gëzonim sëbashku. Mbaj mend Pashkët. Nana jeme ngjyente një kosh të madh me vezë dhe e linte në mes të çardakut. Vinin miqtë e prindërve të mi, që nuk ishin të të njëjtës fe dhe na uronin Pashkët. Gëzimi im ishte t`u jepja vezët tek po dilnin nga shtëpia. E njëëjta gjë me prindërit e mi. Shkonin tek ata, t`i uronin Bajramin. Kishte dashuri, respekt, tolerancë që u trashëgua tek ne krejt natyrshëm.

Gumëzhinte "mahalla” kur prindërit tanë luanin ''Arrash".  Të qeshurat dhe të bërtiturat, kur nana jeme apo baba jem e gjuanin kocin (koci ishte një arre e madhe që e hapnin, i hiqnin thelbat për të futur gurë të vegjël në të, që të rendonte, dhe e mbyllnin me zift apo me letër ngjitëse). Kur e gjuanin fort, rrëzonin shumë arra të "kundërshtarëve" e i fitonin të gjitha ato. Kur prindërit luanin me litar, mbaj mend nanat tona i kapnin fundet me kapsa rrobesh që mos t’i shiheshin këmbët lart (ha,ha, ha!), edhe ajo kishte bukurinë e vet. Tërbohej mahalla nga të qarat tona çdo ditë premte, kur nanat tona shkonin në kinema me “5 lek film per gra” (ha,ha ha!) e ne qanim a s`qanim në krahët e baballarëve që mundoheshin të na "gënjenin". Kur u piqte "kafja" u ndinte era edhe se kush po e pjek e nanat tona shkonin tek njëra-tjetra të pinin kafen e sapo bërë.

Mbaj mend nanën kur delte në çardak, "tanë lezet", e i ftonte shoqet e saj: hajdeni se e kam vue xhezen (xhezven)! E mblidheshin secila me gjypner (shtiza) apo "qëndisna" (qëndisje). Oh, sa bukur na vishte nana, arit i kishte duart. Mund të kem qenë 4 vjeç kur ne fëmijët do të vinim në "skenë" "Borëbardhën". Oborri im ishte i madh dhe aty u vue "Borëbardha". Motra jeme, Vera, që ishte më e madhe se unë, luajti Borëbardhën. Unë luajta një nga xhuxhat. Sigurisht, çarçafët ishin një dekor më se i shkëlqyer.  Kur u dha "premiera", mbaj mend që "nxorrëm" jashtë nga shtëpia prindërit tanë, sepse "hyrja" nuk ishte e lire por, me bileta. Nuk bënim "përjashtime". Bileta ishte 2 lekë…!

Unë organizoja edhe një loje tjetër: Kush i bën pozat më të bukura. Mblidheshim të gjithë fëmijët tek oborri im dhe, që në krye te mahallës dëgjohej thirrja - kush i ban pozat ma t`bukra nji, dyyyy, triiiiii. Edhe këtu do të vinin prindërit të na shihnin dhe na gjykonin pozat tona. Gëzimi im i madh ishte kur me thonin: “Të marrtë dreqi moj Just, ku i gjen "njata" poza kaq të bukura...?!” Me siguri kjo është arsyeja që unë gjithmonë kam pëlqyer fotografinë, e sidomos të fotografoj të tjerët. Më pëlqen fotografia në lëvizje, jo thjesht një fiksim se sa një domethënie. Kur këndonim i thonin nanës teme - Marije, shihe sa të bukur e ka zanin Justi e i ndihet mbi të tanë. Luanim kuzhinash, shitësesh...Oh, fëmijëria ime ishte e mbushur plot me kujtimet ma të "amla" ëmbla ...

Faruk, tani po e lë me kaq, Do të shkruaj më vonë. Falmë të lutem!

P.S. I shkruaj për herë të parë në jetën time dhe më pëlqen ta bëj kështu për të dhënë më vonë rrokullisjen e të gjithave.

Vazhdon rrëfimi

Nana qau shumë. Me kë duan ta zëvendësojnë të madhin Zot? Ne i kënduam Jetës, perspektivës, bukurisë, pafajësisë... E për te gjitha këto u fajësuam!

Justina Aliaj: Shkolla ishte një tjetër vend ku shpalosen ëndrrat, dëshirat, pasionet. Shkolla e parë e imja quhet shkolla "Ndoc Mazi". E thërritnim shkolla prej "kartuci" (kartoni), sepse klasat ndaheshin jo me mur. E bukur shkolla ime. Modestja shkolle. Lumturi e jashtëzakonshme të gjindesha në atë shkollë.  Unë mërdhifsha shumë dhe mësueset shpesh më vinin të rrija pranë sobës me zjarr drunjësh, gjatë orës së mësimit. Isha nxënëse shume e mire, por anatomia me tërhiqte më shumë. Kori ishte aktiviteti jashtë klase që më tërhiqte shumë.

Kam filluar të shkoj në Shtëpinë e Pionierit që në moshën 8 vjeç, në rrethin e teatrit. Do të vihej në skenë opereta "Mësimi i pyllit", e kompozitorit Tonin Harapi. Kisha një pjesë ku duhej të këndoja, mësuesi i muzikës, Tonin Daija, i shqetësuar a mund të këndona… Mbasi mbarova së kënduari, mbaj mend që i tha mësuesit të teatrit: Paska "za" te bukur...! Kështu me regjistruan edhe në rrethin e këngës, harruan pothuajse fare të luaja teatër. Kam qenë 10 vjeç kur debutova në teatrin dhe estradën profesioniste të Shkodrës teme.  Mbaj mend këngët e para që kam kënduar. Titulloheshin "Kukulla" dhe "Pula e gjeli". Lumturi e madhe, spektatori më kthente 2-3 here. Qyteti im, më njihte në vogëlinë time. Shkodra... djepi im! Mrekullia e mrekullive.

Në vitin 1967 do të rrokullisej një pjesë e mire e mrekullive fëminore. Ishte pikërisht heqja e kishave. Nana na kishte edukuar me Zotin në shpirt. (Baba dukej se nuk besonte…). Çdo të diel shkonim me nanën në kishë.  Mbas thirrjes kundër kishave, shkonim fshehurazi. Dikush na pa dhe spiunoi. Më qortuan në Shtëpinë e Pionierit. Nuk u zhgënjeva nga kallzimi aq sa u zhgënjeva nga kallëzuesi i pafé. Nana qau shumë: Me kë duan ta zëvendësojnë të madhin Zot? Nuk shkuam më në kishe, i kryenim rritet fetare ne shtëpi. U zhduk hareja në qytetin tim për t’i lënë vendin veseve që filluan të "lulëzonin". Për të ardhur vërtet keq, që faktet deri atëherë flisnin për të kundërtën e asaj që po ndodhte. Të dy fetë kanë qenë të lidhura me njëra tjetrën, me respekt dashuri e tolerancë. Me veshët e mi i kam dëgjuar të më quanin "kryqe".  E hidhur, shumë e hidhur. Asgjë nuk mund ta marr të shkëputur nga qenia ime, nga karriera ime. Do të ndikonin keqas në boten time... druajtje, ftohje, mosbesim...

Jeta vazhdon. Çdo gjë merrte kuptim vetëm kur ngjitesha në skene. Jashtë skene atmosfera ishte ndotur. Më vonë fillova studimet në Liceun Artistik "Jordan Misja", Tiranë. Festivali i parë i muzikës së lehte, ku unë këndova, ka qenë në vitin 1968 (në mos gaboj). U paraqita me këngët "Tej shaminë, tej vetminë" e të lartit Tish Daija, dhe "Unaza" e kompozitorit Agim Krajka. Lumturi e madhe përgatitja për Festival: zgjedhja e këngëve, konkurenca, ndryshimet e teksteve, ankthet, paraqitja vizuale, çmimet, fama... Kurrë nuk kisha frikë, konkurenca më tërhiqte tej mase. Doja konkurentë të fortë, aty e ndjeja kënaqësinë, kisha përse të përpiqesha. Mërzitesha shumë po të kisha konkurentë të dobët, s`më bëhej të këndoja. Jehona e tyre merrte një kohe te gjate. Evenimente për mbare Kombin, festivalet e muzikës se lehtë.

Jam pranuar në Institutin e Lartë të Arteve, për aktore, pa konkurs. Qëlloi që atë vit, ndonëse vazhdoja studimet për muzikë, shkolla jonë konkuroi në Lëvizjen amatore të teatrit të Tiranës, ku u nderova me çmimin e parë si aktore, madje pa e mbaruar vitin e fundit të Liceut më kaluan në Institutin e Lartë të Arteve (do ta mbaroja më vonë). Në Festivalin e `72 këndova "Në ekranin e televizorit". Kurrë nuk kisha menduar se ngjarjet do rrokulliseshin kaq llahtarshëm... Gjithçka ishte më se normalë, në të tëra drejtimet: muzika, tekstet, orkestrimet, "tematika" (formalisht ishte në rregull për "Ata"). Ne i kënduam Jetës, perspektivës, bukurisë, pafajësisë... E për të gjitha këto u fajësuam!

Ti Faruk më përmende Plenumin e IV... Nuk ka të bëjë absolutisht me plenume, i katërti apo i katërmbëdhjeti... Numra falso, emërtime falso! E vërteta ishte se i kishte ardhur radha Artit të shkretë të rrihej me kamzhik, ashtu si sektorët e tjerë para nesh. "Shkaqet" dhe "fajtorët" ishin lehtë të gjendeshin... Të paktën tre vjet kam jetuar me ankthin e arrestimit... Dhimbje për shokun tim më të dashur, që e kisha në burg, Sherif Merdanin dhe ankthi i arrestimit tim, nga çasti në çast, që zgjati tre vjet. (Sherifi ishte i vetmi njeri që i kisha besuar bindjet e mija politike dhe që kurrë nuk më tradhëtoi, nëpër rrathët e ferrit që kaloi Ai).

Faruk, ndjehem e lodhur... Shtojcë, për të ambalazhuar "natën-e-mirën"!

Faruk Myrtaj

E respektuar Justinë. Së pari nuk do dëshiroja të bëhesha shkak, ose arsye, as sebep, për lodhjen apo ndonjë mërzi të kësaj natyre. E Shkuara mbase e lodh Njeriun më shumë se e Sotmja, pa le më se sa e Ardhmja! Mbase kështu është.  Sepse, Të Shkuarës Njeriu nuk ka ç'i bën! Ajo ka ndodhur, ka rrjedhur si ujët e lumit, në rastin më të mirë mund ta gjesh vetëm në Det, pra kurrë më. Për të Sotmen, njeriu shpreson e beson se e ka nëpër duar, mund të merret edhe ca kohë me të. Njeriu është 100% i sigurt për të Ardhmen: Rrallë njerëz e vënë në dyshim se s’do të jenë të lumtur në të Ardhmen!

A s'erdhi si ëndërr pranvera e viteve të para '70?! Anketat muzikore të para-Festivalit mbase ishin edhe më të bukura, edhe më problematike se Festivali 11, por, siç shpreheni Ju, erdhi koha kur duhej te heshtte Lirika: po binin topat! Përmendët Sherif Merdanin, por edhe ndonjë hollësi më shumë, edhe ndonjë emër tjetër, ndonjë detaj tjetër... Të lutem, edhe pse e ke te vështire përmendjen...e të munduarve. Edhe të munduesve?! Se, diçka ndodhi në atë errësire. Ne duhet të ndezim dritat, për ta parë dhe marrë vesh skenën dhe personazhet që luajtën atë farsë gjigande e të lodhshme... Po, unë besoj se edhe dhimbjet e kokës, mbase prej atëherë vijnë!

P.S.

Nëse nuk do të bezdisja, do të dërgoja tregimin tim më të fundit: "Bermuda". Subjekti, shkurt?! Një vajzë, bie fjala në Selenicën time, vendos të dalë me një fund dy-tri gisht më të shkurtër, deri në qendër të qytetit provincial, aty ku kryqëzohen rrugët, thashethemet, fatet, fatalitetet…U pafshim, Justinë, pra u shkruajtshim sa më shpejt!

Justina Aliaj: Ndër gjërat që më tërhiqte më shumë kur isha në skenë, ishte improvizimi, vënia në funksion e intuitës. Nëse katër here do më kthente publiku për të njëjtën këngë, të katër herët do ta interpretoja ndryshe! Tmerri im me u interpretue kënga njësoj. Ndonjë herë bëja edhe shaka në skene, sigurisht aq sa e duronte skena.

Ja një e tillë, para publikut: Ndër dirigjentët më të rrepte, që të qortonte pa pike takti, ishte i famshmi trompist Gaspër Çurçia. Se si më shkrepi që t`i bëja një lojë mu në skenë (ndonëse me mua nuk ishte bërë nervoz ndonjëherë) Kisha aq dëshirë ta shihja, çdo më bënte para publikut, si do të reagonte... Ishte nata e shfaqjes në Pallatin e Sportit "Partizani" (pas festivalit) Do këndoja "Unazën". Fundi i këngës arrin, unë duke përsëritur të njejtin tekst dhe ndërhyrja e orkestrës pas çdo përsëritjeje timen. Ky fund merrte pak sekonda dhe ishte shumë i thjeshtë. Ja se si ishte fundi:

Sa vjen njeri, tjetri shkon (ndërhyrja e orkestrës)

Sa vjen njeri, tjetri shkon (ndërhyrja e orkestrës)

Sa vjen njeri, tjetri shkon (e mbyll orkestra)

Tek rreshti i fundit unë thashë vetëm: Sa vjen njeri, tjetri... Gaci (Gasprin e thërrisnim Gac për shkurt) kishte ngelur me duart lart se s`po dëgjonte fjalën “shkon”. Unë ndërkohe isha larguar pak nga mikrofoni sikur do të ikja. Gaci ndërkohe kthehet nga unë i xhindosur se s`po thoja “shkon” dhe instinktivisht fillon e ul duart, domethënë që orkestra mori sinjalin e mbylljes. Orkestra e mbylli disi e çorientuar, sepse Gaci nuk ia dha shenjën e plotë për finalen, e unë, teksa orkestra e mbylli, kthehem tek mikrofoni dhe them “SHKON”!

Tani unë përshëndesja publikun dhe kthehesha e përshëndesja edhe Gacin. Gacit i ka shpërthyer një e qeshur me të madhe. Duke luajtur gishtin tregues po më thoshte: “ma hodhe moj shpirtqene! Këtë nuk ka guxue me ma ba askush: Mue “moj shpirtqene”?!  Gaci e kishte n`goje fjalën “shpirtqene”! Publiku nuk e dëgjonte sepse ishte duke duartrokitur. Kishte filluar kënga tjetër, e Gaci vazhdonte të qeshte.

*****

Justina Aliaj vazhdon:

Në vitin '71, kam qenë në vitin e katërt në Institutin e Lartë të Arteve, njëkohësisht regjisore dhe prezentatore në TVSH. Rrokullisje, përmbysje e karrierës dhe e jetës sime pas Festivalit 11. E dija mire ç`më priste, pasi kishin mjaft "fakte" të më ndëshkonin. Kohë përpara Festivalit 11, kisha kërkuar të më përkthejnë një këngë amerikane në shqip (ka qenë kënga "You are my destiny") dhe, të këndoja gjithashtu në anglisht këngën shqiptare "N`pallatin tonë, në katin e tretë", e kompozitorit Agron Xhunga. Në Festivalin e 11 kam kënduar "Në ekranin e televizorit" ku mora shumë kritika për "pasthirrmat " e mia në interpretim.

Sigurisht këto akuza rënduan shumë mbi mua. Lusja Zotin me gjithë shpirt e drithërima të gjeja një shteg të rrëshqisja, të mohoja, por nuk mundesha në as më të voglën mënyrë.  Sepse... kisha shkuar me këmbët e mia tek sekretari i partisë i TV dhe i kisha treguar "planet e mia armiqësore": Të këndoj në anglisht! A e dini se ç`ishte akuza kryesore kundër meje: Justina Aliaj dënohet për maniera amerikane në interpretimin e saj... Dhe me "transferuan" në Dukagjin. (Që të më hanin ujqit a çfarë lloj bishash ka atje, se njerëzit me mend në kokë nuk do të rrinin me mua, paskëtaj. Ashtu siç edhe nuk ndenjën ne fakt, m`u larguan, as në rrugë nuk më përshëndetnin... frike... izolim total... Me këto u ballafaqova edhe në qytet, pa le të shkoja në Dukagjin)

Do të ishte SHKODRA, LOCJA JEME, që do të më shpëtonte jetën. Shkodra luftoi me të gjitha fuqitë e saj të mos shkoja në Dukagjin, dhe ashtu bëri! Shkodra i thoshte Tiranës: Lernani neve t`ia "marrim shpirtin" (d.m.th t`ia fusim dy këmbët në një këpucë) Vulën e shpëtimit tim e mban z. Bilal Parruca, Kryetari i Komitetit Ekzekutiv të Shkodrës në atë kohe. Kurrë nuk e harroj ç’më tha shpëtimtari im:

“Do të ngarkoj këngëtarin më të madh të muzikës popullore shkodrane, Bik Ndojën, të të mësojë këngët popullore, edhe hiqju qafet muzikës së lehtë, sepse nuk kam me mujt (nuk do të mundem) më të mprojt më...”

E unë iu përgjigja tekstualisht: Shoku Bilal, po unë s’di me i këndue kangët popullore, spektatori do t`m` gjujn me molla’t’arta (do të më gjuajnë me domate).

Dhe z. Bilal me është përgjigjur tekstualisht kështu: Nuk do t`i le unë, sepse unë vetë do të vij në provën gjenerale dhe do shoh a mundesh apo jo t’i këndosh ato këngë. Nëse jo, do të të them mos i këndo. Por, ti fillo një herë...

Sigurisht nuk kam si ta harroj debutimin e parë në jetën time me kënge popullore. Ka qenë kënga "Ala emnin s`ta kam xan" (Akoma nuk e di emrin tënd).  Spektatori im më ka kthyer 3-4 herë në skenë... Gëzimi im ishte i pakufi (ditkam të këndoj kënge popullore ?!) I kam mësuar nga z. Bik Ndoja këngët popullore për të mos u shkëputur kurrë nga ato. I dua jashtëzakonisht shume. Edhe sikur të mos isha dënuar, mua kurrë nuk ma merr mendja se nuk do t`i kendoja një dite. Gjithmonë më kujtohet nje fjale e vjetër: ai qe di të bëjë një punë mirë, ai di të bëjë edhe të tjera po aq mirë. Në rastin konkret, nocionin kohë e marr në konsideratë.

Faruk Myrtaj: Dhe, nëse nuk e merrje ti..."!

Justina Aliaj: Hmmmmm...

Pak me përpara unë jo pa qellim thashë: do të doja të gjeja një shteg e të rrëshqisja nga rreziku jetën dhe karrierën time (kurrë nuk e harroj një fjale të burrit tim, që e njoha pas dënimit, e që në shtëpi nuk më mbyllej goja të flisja mbarë e mbrapsht kundër sistemit, më mirë me thëne doja të shfryja mllefin në errësirë. Burri më dëgjonte me merak e thoshte: ti nuk do ta fitosh kurrë të drejtën, sepse ata e dinë mirë që ti nuk i do…). Kështu pra, kërkoja të shpëtoja në një mënyre apo tjetër. Mendoja burgun, nënën, babën, motrën e vëllain, ku do t’i degdisnin. Përgjegjësia, veç mbi shpatullat e mia. Por... Për asnjë sekondë nuk kam menduar të shfajësohem si e paditur apo viktimë e dikujt. Aspak!

Mbroja me shpirt artin tim, për gjithçka merrja përsipër se ishte vula ime e pa-huazuar, nuk gënjeja për ketë. Kurrë nuk i kam kërkuar të më "falin". Nëse ndonjë nga ne ka kërkuar të shfajësohet (nga e keqja), në një mënyrë apo tjetër atë kam bërë edhe unë, në atë KOHË, kam kërkuar të këndoj anglisht. Lusja Zotin që atyre t’i ketë dalë nga mendja "mëkati im". Ndryshon problemi nëse dikush vërtetë mendon ashtu, dhe do të thoja që ashtu si kudo: në mjekësi, drejtësi apo gjetkë, gjenden jo pak njerëz me aftësi të pamjaftueshme, por që i ka përkëdhelur "fati i sistemit" e që në fakt, aksidentalisht (fatkeqësisht) ne jemi kolegët e tyre. Më erdhi të qesh kur e përmende shprehjen e dikujt: “Ja, unë në Kukës gjeta gruan time”!?! Nga e keqja njeriu çfarë nuk gjen! Por kjo nuk ka asnjë lidhje logjike me realitetin. Është mjerim të ngushëllohesh kësisoj, sipas mendimit tim.

*****

(Bisedë midis)

I dashtun Faruk,

Të falënderoj për tregimin që më ke dërguar. Të them të drejtën, ishte krejt i veçantë. Ka peshe në të, tepër tërheqës. Aty pashë këndvështrimin tënd dhe më pëlqeu shume. Përshkrimi i vend-ndodhjes së spitalit, varrezave etj...ishte fantastik. Jo se ato i ndërtove ti, por ato padyshim i zgjodhe ti. Është shumë intrigues personazhi, vajza, që në tregim thirret Ajo dhe sytë ndjekës pas saj. Nuk e di përse më ngacmoi aq shumë si temë që, në radhë të parë mbaroi shpejt, dhe në radhë të dytë se sa shumë mundësi ke ta punosh e ripunosh për një zhanër me përmasa më të medha: roman, skenar, dramë. Tregimi yt premtonte të thoshte shumë më shumë. Fantazia ime punonte pa sforco tek e lexoja.

Të më falësh nëse hyra pa dashjen tënde në diskutim. Të falenderoj edhe një herë!

Me respekt,

Justi

Faruk Myrtaj

E dashur Justinë!

Mos ki drojë nga numri i faqeve të përgjigjeve për pyetjet e bisedës: Je Justina Aliaj!

Vazhdo mw tej, që kur të përfundosh, të thuash: Ndjehem më mirë, më njohin më mirë, e di ti që nuk paskam vetëm zërin dhe lojën në skenë të bukur unë…?! Si titull provizor për Intervistën, kam zgjedhur një citimin nga ju: "Është për të ardhur keq, Ata nuk e njohën Zotin!" Të falënderoj shumë për fjalët e bukra për tregimin “Bermuda”. Aty me gjasa është (edhe) Selenica ime! Diçka reale prej saj ka, por trekëndëshi është Bermuda ku Ne, Unë, Ti, Të Tjerët, shkuam dhe shkojmë pa e ditur: a s'ishte një Bermudw edhe Festivali i 11? Po i 111-ti?!) Anijet e barkat duket sikur vozisin për qejf të tyre, kur...befasisht gjenden të përpira nga etja e rrotullave të nënujshme fatale…

Justina vazhdon: Skena më shpëtonte nga andrallat

Nuk kam patur objektiv të qëllimtë në vetvete. Domethënë s’kisha një "plan me pika" për t`i realizuar ngadalë-ngadalë, me durim, me strategji. Por, assesi, kurrë, kurrë nuk ka qenë rastësi. Nuk kane qenë as njëra dhe as tjetra. Nuk e harroj kurrë një thënie të të madhit poet Lasgush Poradeci: “Artisti (i vërtetë) nuk ecën mbi tokë, sepse ka lindur me të tilla aftësi që të gjithë e dëgjojnë, e duan, e adhurojnë dhe e ndjekin hap pas hapi gjatë gjithë veprimtarisë së tij.” Në je lindur artist i vërtetë, që për Atë le çdo punë e shkon apostafat për ta parë në skenë, apo në ekspozitat e tij, e kuptueshme që ai s’është si të gjithë dhe as duhet trajtuar si i tille, sepse e dëmton dhe respektivisht e zhduk atë vlere.

E kam fjalën, asgjë nuk ishte e rastësishme për perspektivat e karrierës time dhe të kolegeve te mi. Talenti të dikton vetëm rrugën drejt perfeksionit. Nuk ka kthim mbrapa (me të mirat dhe të këqijat e asaj për çfarë je lodhur), gjendje pune edhe kur je duke ngrënë. Preokupacioni numër një: mospërsëritja e vetvetes në skenë.

E kam dashur dhe e dua skenën. Marrëzisht e dua. E gjithë qenia ime ishte në kërkim, në zbulim të një interpretimi origjinal të artit tim. Jam kërkuese e jashtëzakonshme ndaj vetvetes. Pothuajse gjithmonë e pakënaqur me vetveten. Me gjumin nuk kam patur raporte të drejta (për të qeshur), sepse koha më prodhimtare në artin tim paskësh qëlluar të ndodhte gjate natës (pa qeshur). Gjithçka që më trazonte për rolin gjate ditës, e lodhesha që ta gjeja e ta kapja (siç e themi në gjuhën tonë), kthehesha e lumturuar në shtëpi, me shpresën që nata (në një farë mënyre qetësia) do të më ndihmojë të gjej diçka të bukur, diçka të re për provat e së nesërmes.

E ç’hyn politika këtu?! Nuk e kam preferuar politiken dhe nuk jam marre kurrë me të. Normalisht edhe ajo nuk duhej të merrej me mua. Talenti, arti jeton pavarësisht nga politika e rrathët e ferrit të saj. Më dhemb, por nuk e qaj atë kohe, për të vetmen logjikë: asgjë nuk varej nga ne. Përzgjedhje e mbrapshtë, rrugë e gabuar që e përshkuam të gjithë dhe vetëm kaq! Fatet u përplasen kështu për brezin tone, siç e quajmë: brezi i humbur!  

Dy nga shume kujtime të hidhura të miat:

Një nate do të recitoja poezi të autorëve të huaj. Spektakli ishte gërshetuar edhe me muzikë. Tek po hyja për tu përgatitur për shfaqjen, përshëndetja artistët nëpër korridore. Një aktore duke ma kthyer përshëndetjen, me pyeti me një fryme: Justina do këndosh? Ndërsa një këngëtare më pyeti: Justina do recitosh? Këngëtares i qeshën sytë pasi u qetësua që atë nate "vetëm" do të recitoja...

Dikur, një sekretar partie me ka dhënë mundësinë "të zgjedh" teatrin apo këngën. Tekstualisht më është drejtuar kështu: Ti Justina, veri gishtin kokës e mendo çfarë do bësh, do te këndosh apo do luash në teatër? Që të dyja nuk duhet t`i bësh. A do t`i lejosh të gjithë të ngrohen nën këtë diell, apo e do të gjithë për vete? (Me atë gishtin tregues që i vinte pikën "fajeve te mia") Jam larguar nga zyra e tij e doja të merrja arratinë, të klithja dikund ku të më dëgjonte vetëm Zoti…

Komunizmi është një sistem absurd. E megjithatë, edhe pse e di se është i tillë, të bën te çmendesh. Shpesh e kujtoj këtë thënie të Majakovskit. Unë u konfrontova me ekuacionin me të panjohura. Shihja karikatura pas karikaturash. Një absurditet ia linte radhën një tjetri. Shpesh herë paaftësia ulej këmbëkryq mu në mes të publikut. Shpesh me vete thoja: sistemi ynë që po gërryen Jetët tona është unik. Nuk mund të ketë një të dyte si ky i yni. Ne i ngjasim vetëm vetvetes.

Atë dite që do të vinte Enver Hoxha në Teatrin "Migjeni", mua më njoftuan të mos shkoja në punë. As që më bëri përshtypje. E lumturuar që nuk gjendesha në rrathët e tmerrshëm të ferrit ku ndodhej miku im Sherif Merdani. Sherifi do të ngelet për mua personifikimi i besës, i ndershmërisë, i te bukurit shpirt.

***

Kurrë nuk e harroj, një mbasdite tjetër. Po punoja në teatrin "Migjeni".  Më vijnë në dhomën time dhe më lajmërojnë që dikush me kërkonte. Dola. Nuk njoha askënd. Një djalë mu afrua. - Ndonjë simpatizant… -, thashë me vete, disi pa qejf, sepse ndërkaq isha futur në botën e rolit. (Është krejt e natyrshme të ndodhë ngandonjëherë kështu.) Numëroj deri ne 10, ndryshoj gjendjen time reale, bëhem "e mirë, e sjellshme" dhe i jap radhën që të flasë.

“Kam ardhur vetëm që ti të shikosh këtë orë”! - më thotë ai. Më tregon një orë të madhe që kish vënë në dore.

Thashë me vete: ndonjë i çmendur! E bëra veten sikur asgjë nuk shkonte dhe i thashë: “Shume e bukur, e gëzofsh!”. (Me vete mendonja si do ti rrëshqas ëmbël e ëmbël këtij te çmenduri).

Pasi ai hedh një vështrim rreth e qark, më vështron drejt ne sy e me zë të ulët më pyet: “A e njeh ketë orë?”

Nuk fola (i çmenduri po më bezdis). E pyes: “A është kineze a?”

Imagjino, Faruk, kur pak më përpara i thashë "e bukur", ha ha ha, (nuk më pëlqejnë orët kineze).

“Kjo asht ora e Sherif Merdanit. Unë jam djali i xhaxhait të Sherifit…”, më tha djaloshi.

U dridha, nuk e besova (se pari, në kokën time: provokimi, kurthi, ligësia e sistemit, terror në shpirt.)  Ç’të bëja? Numëroj deri në 10 dhe duke e vështruar drejt në sy, i them: “Si është Sherifi?”

Me përgjigjet: “Si të jetë…?”

“Oh, e di…”, i përgjigjem, “n.q.se do të kesh mundësi ta takosh bëji të falat e mia, të lutem.”

E preka orën e Sherifit. “Mos ki frikë, më tha me një buzëqeshje të hiiiiiiiiidhur, se nuk jam i futur. Merdanët nuk tradhtojnë kurrë!” Dhe iku, u tret, si të mos kishte qenë kurrë aty. Jo vetëm që atë dite nuk munda të punoj, por ditë me radhë më shfaqej miku im, e unë sikur e ndiqja me sy nëpër rrathët që përshkonte Ai.

Ja edhe një tjetër dhimbje në kujtesën time:

Një natë pas shfaqjes, po shkoja në shtëpi. Tek Turizmi më ndalon një grua e gjatë. E njoha Resmie Kryeziu. Gruaja e regjisorit të famshëm kosovar Ekrem Kryeziu. Vite përpara më kishte filmuar me këngët e mia kudo neper Shqipëri. Që atëherë asnjë lajm. Siç e dimë: u zhduk edhe Kosova, edhe Kosovaret, armiqtë tanë. Kurrë nuk e harroj në lajmet e RTSH: “Vëllezërit kineze dhe miqtë kosovare”, (ha,ha,ha).

Nejse, e takoj Resmien dhe në mënyrë të rrufeshme e ndjej se sigurimi na kishte rrethuar dhe me sy e vesh po bënte punën e vet. Sigurisht, isha mbi gjemba, flisja me Resmien me një buzëqeshje të lenë përgjysmë. I kërkova falje qe nuk mund ta ftoja ne shtëpi se kisha një "urgjence jashtë qytetit". Turp më vjen edhe sot…

Direkt, mbasi u ndava nga Resmia, kam shkuar në Degën e Punëve të Brendshme, që t’i "njoftoja" për takimin. E pabesueshme të them që në momentin që po hyja tek Dega, erdhi një xhips, kur ç`të shoh? Nga xhipsi zbriti një nga ato fytyrat që po rrinte krejt si "rastësisht" ndërkohë që kisha takuar Resmien. E pashë me bisht të syrit dhe ktheva kokën në anën tjetër pa i rënë në sy, sepse aq më shumë nuk do të kishte vlerë "sinqeriteti" im.

“Në rregull Justina, shko…”, më thaaaaaaaaaaaaanë.

Ah, ju të paudhë, ju të pafé, që e shpërbëtë kaq mjeshtërisht në famëkeqësi këtë Komb!

U bëra mjeshtre në dredhi, që është aq e huaj për mua: "takimin" me orën e Sherifit e quajta "të pavlerë" t`ua njoftoja, ndërsa takimin me "kosovarët" e quajta me "shumë vlerë" (ha, ha, ha) … “Merdanët nuk tradhtojnë”!

Ai ka qenë vërtet djali i xhaxhait të Sherifit, sepse, në të gjitha "dhëniet llogari" të miat, kurrë nuk ma kanë përmendur orën e Sherifit.

Ndonëse sot, mbase ndokujt i vjen për të qeshur tek lexon këto rreshta (edhe mua që i shkruaj hera-herës), por askujt nuk ia dëshiroj, apo as edhe një majmuni nuk do t`i thoja: “shko mbrapa, tek ajo kohë, dhe jetoje, po munde…!” Në këso limitesh, unë isha e forcuar te mbijetoja…

Nuk bëhej fjale për një Art të vërtetë. E vërteta e Artit tonë ishte plumb, por jo plumb për armikun (ha, ha, ha). E kish marre ferra Uratën. E vetmja gjë që më shpëtoi ishte kënga Popullore, por edhe aty më gjetën "kleçka". Jep llogari - më thanë në mbledhje - përse i ngre të dyja duart mbi kokë, e nuk ngre vetëm njerën?

Krejt si një fëmijë i pyeta: Po përse? E mu përgjigjën: sepse kur i ngre të dyja duart, nënkuptimi është sikur “Mbaruam”! Në momentin që ngrija dy duart lart thoja tekstualisht këto fjalë: “Oh, mend`t e kresë jan` kah m`lanë…” (po çmendem nga dashuria për ty). Ç’t’i thoja? Ç’të thuash?

“Po unë po i këndoj dashurisë së dy të rinjve…”, iu përgjigja si me qenë një fëmijë.

“Ti thua kështu, por çfarë mendojnë spektatorët se…! Justina Aliaj, duke kënduar shfaq ide politike që janë të ndaluara për shoqërinë tonë. Ti ke helm në atë interpretim!” Merru vesh me ta, po munde... Pas asaj dite më lejuan të interpretoj vetëm me një dorë... Fare mirë do të kisha mundur të gjeja një punë dosido dhe të mos ia shihja fytyrën shëmtimit.

Shpesh kujtoj një "incident" që në fillimet e mia artistike.  Kisha fituar të drejtën e studimit në Liceun Artistik "Jordan Misja" dhe ma ndërruan "gabimisht", duke më thëne që e drejta jote e studimit është si teknike nafte në Qytetin Stalin. Çudi e madhe... hera herës mos me i besue as unë vetë, se si vallë i kam filluar mundimet aq e vogël dhe pafund... si në përralla...

E kisha fjalën... tek... profesioni tjetër... po, por… si do ia ktheja shpinën Artit, Jetës, pasionit tim të pakufi për sekenën? Dashuria pa kushte ishte ajo që diktonte vetëm sakrifica për mua. Vetëm një bindje ekzistonte në qenien time: Do të qëndroj pranë Artit tim, do të duroj e perballoj gjithçka. Vetëm jashtë skenës mos të më nxjerrin, se do të vdes.

Dite e natë i lutesha… Zotit! Sa herë i kam puthur perdet (apo kuintat) e Teatrit "Migjeni", pa më shikuar njeri. Lidhjet e mia me ATË SKENË ishin në kufijtë e Shenjtërisë. Dëshiroja që askush të m’i dinte. Ishin të miat dhe ishin të sajat e të askujt tjetër! Por, shpesh herë, pasioni im i çmendur për skenën diktohej, sepse punoja shumë, jashtëzakonisht shumë, kurrë nuk lodhesha... Në një nga vitet e punës në teatrin "Migjeni" (siç mbajnë evidencat për çdo aktor), kam dhëne deri edhe më shumë se 500 shfaqje brenda një viti…!

Si? Fare thjeshtë. Zakonisht, herët nga mbasditja shkonim në fshat (plani për shfaqjet e fshatit). Mbasi kthehesha nga fshati me Teatrin, këndoja në shfaqjen e Estradës, që sigurisht e gjeja të filluar, por shpejt e shpejt bëhesha gati për numrin tim. Gjatë përgatitjes time me rolin e Norës, tek drama e Andrea Skanjetit "Nora e Kelmendit", (ka qenë një nga shfaqjet më të bukura të teatrit "Migjeni"), arriti të mos kishte bileta në sportel. Të gjitha shfaqjet u dhanë me autorizim. Ndonëse u dhanë pak shfaqje për një shkak timin.

Ky është destinimi, shumë më shumë mundim e lodhje, se satisfaksion... Por, i bukur, i pazëvendësueshëm Arti. Kurrë nuk është zbehur, për asnjë sekondë kjo Dashuri, deri sa të marrë fryme… Jam munduar me çdo mënyrë të shkëputem me atë se ç’ndodh rreth meje... Skena më shpëtonte nga andrallat, më merrte kohën që ia falja me gjithë shpirt asaj, se Madhes Skenë! Në minutin që dilja nga skena, vendin do ta zinin intrigat, xhelozitë, paaftësitë, përgjimet...

Shkurt, më mirë të merrje vrapin (apo biçikletën time që më pëlqente ta ngisja pa duar, sidomos në dimër edhe nga të ftohtit), e ta ndalje vrapin vetëm tek shtëpia! Kohe të çmendura, kohe pa emër...

Kështu si unë, e mos me keq, pothuajse i gjithë Kombi.

8 korrik 2004

©Faruk Myrtaj