Histori

Dy nipërit e Ali Pashë Tepelenës në penelin e Louis Dupré - Nga Dorian Koçi

Epoka e Pashallëkut të Janinës është epoka më mirë e dokumentuar në historinë e afërme të shqiptarëve. Ky dokumentacion nuk është vetëm arkivor por e gjejmë edhe në burime dytësore (kujtime, libra udhëtimesh) por edhe në art (tablo, poema e muzikë). Në këtë drejtim përveçse interesit për administrimin politiko-ushtarak dhe të ekonomisë së Pashallëkut, një rëndësi të veçantë paraqiste dhe gjeografia, ndërtimet, dhe imazhi i vetë Vezirit dhe familjes së tij.

Jeta personale dhe e pasardhësve të Ali Pashë Tepelenës tërhoqi një interesim të madh që në momentet kur Ali Pashë Tepelena sundonte në territorin e tij të gjerë të pashallëkut të vet. Interesimi i udhëtarëve të huaj, diplomatëve dhe piktorëve gjendet në shumë udhëpërshkrime e tablo të kohës. Për udhëtarët e diplomatët e huaj vizita në Pashallëkun e Janinës ishte një kontakt me Lindjen, ndaj diskursi që zotëron në tekste është një diskurs orientalist dhe penelatat në tablo janë penelata reflektive të konstrasteve të thella që reflektojnë dallimet midis Lindjese Perëndimit.

Nga ana tjetër edhe Ali Pasha Tepelena e kuptonte këtë interesim të madh të udhëtarëve e diplomatëve europianë ndaj u përpoq që ta shfrytëzonte sa më mirë në interes të rritjes së imazhit të vet në Europë. Disa herë ai pozoi për tu pikturuar dhe lejoi që sarajet e tij të riprodhoheshin në gravura.  Imazhi orientalist i Aliut gërshetohet me imazhin që Aliu jepte për vetveten. Me kalimin e kohës, Aliu e njohu thellësisht këtë vizion orinetalist të personazhit të tij dhe e shfrytëzoi me mjeshtëri për qëllimet e tij. (Katherine E. Flemming. Bonaparti mysliman: Diplomacia dhe orientalizmi në Greqinë e Ali Pashës. Dituria:2003, Tiranë, fq. 163)

Janë të shumta tabotë dhe përshkrimet e këtyre momenteve por mes tyre një përshkrim dhe një tablo e Louis Dupré, piktorit francez, tërheq vëmendjen sepse është një tablo dokument i paraqitjes fizike të dy nipërve të Ali Pashë Tepelenës. Përshkrimi dhe tabloja janë botuar në librin Voyage à Athènes et à Constantinople, - Udhëtim në Athinë dhe në Kostandinopojë (1825) ku një pjesë të rëndësishme zë dhe udhëtimi i Dupré në Janinë e Butrint. Ashtu si dhe udhëtarët e tjerë ai ishte frymëzuar nga udhëtimet e Bajronit dhe Pouqeville dhe përshkrimet e tyre për Lindjen e Afërt dhe Ballkanin.

Tabloja paraqet dy nipërit e Ali Pashës, Mehmet dhe Ismail Beun, djemtë e Veli Pashës që në fakt ishin dhe të vetmit që mbijetuan pas ekzekutimeve mizore të anëtarëve të tjerë të familjes. Tabloja paraqet dy të rinj të veshur me një turban në kokë sipas stilit otoman, me rroba  popullore shqiptare, ku shquan fustanella, silahu, armët e lara me flori  dhe me peliçe të hedhur mbi supe. Peliçja tregon statusin e tyre aristokratik pasi ishte një dhuratë e shtrenjtë që zakonisht iu bëhej nga Sulltani pashallarëve të tij. Vështrimi i tyre është i përqendruar dhe në përgjithësi të japin përshtypjen e dy djemve adoleshentë të pafajshëm dhe të kulturuar. Por a është i njëjtë imazhi që përcjell tabloja me përshtypjen e drejtëpërdrejtë të autorit?

Në librin e vet Dypré e përshkruan takimin e parë me një nga nipërit, Ismail Beun në Butrint si një takim me një princ arrogant e mburravec.

“...Pritej gjithashtu që bashkë me të, hipur në anijen angleze të vinte edhe Ismail Beu, nipi i Aliut. Fregata ishte zbukuruar plot flamuj që valëviteshin. Marinarët ishin ngjitur lart, mbi direkun e mesit të anijes dhe në kuvertë, duke tundur kapelet e tyre dhe duke përshëndetur mikun e ri plot xheste e zëra. Në të vërtetë ky spektakël kishte në dukje diçka impozante. Por a mund të ishte kënaqësi shpirtërore kur mendoje se kujt i bëheshin gjithë këto nderime. Krahas kujtimit të lavdisë së antikitetit grek, fuqia e parë detare e botës dhe një nga pararojat e qytetërimit, manifestonte respekt e miqësi për familjen e një prijësi dikur bandit, që çudia e fatit, pasuria dhe nënshtrimi i grekëve e kishin sjellë në fronin e dikurshëm të Piros. Për shumë kohë, festat, ballot, banketet reciproke të dhëna nga Ali Pashai dhe Komisari Britanik mbushnin plot qejfe jetën e këtyre dy personazheve të rëndësishëm, të cilët ishin jashtë kontrollit të qeverive të tyre. Midis këtyre festimeve, ata folën fshehurazi e në mënyrë të turpshme për dhënien e Pargës, duke bërë pazar me rrënojat e asaj strehe të fundit të lirisë greke që po jepte shpirt.

Ismail Beu edhe pse po mbushte 12 vjeç, duke iu bashkuar tashmë botës hijerëndë turke me vlerësimin e lartë që i bënte vetes, çka karakterizon muslimanin, nuk i hidhte as vështrimin më të vogël shikimeve tona. Ai u tregua shumë indiferent gjatë gjithë demostrimit festiv dhe përgatitjes së festës. Kur dikush i tha se një pritje e tillë te ne i bëhej veçse një personaliteti mbretëror, vetëm atëhere ky princ, që një ditë shpresonte të bëhej pasha, denjoi të shfaqë një buzëqeshje në buzët e tij, duke falënderuar me xhestin dinjitoz të një sulltani. Meqenëse e kishin hipur mbi një stol që të shikonte më mirë fregatën, ai bëri shenjë ti afrohej një i moshuar që më thanë se ishte mbajtësi i vulës së pashait. Ngadalë ai mbështeti bërrylin tek ky fisnik i madh, fytyra e të cilit u mbulua nga tymi që ngrihej prej pipës së beut të ri. Si një spektator i thjeshtë i kësaj skene s’dija çfarë të admiroja më shumë, lehtësinë me të cilën krenaria angleze shfaqej në këtë lloj komedie apo fytyrën hijerëndë të një fëmije që gjithë ky pushtet e shkëlqim nuk mundën ta shqetësonin as edhe një çast. Figura e palëvizur e një ministri që i shërbente Princit si një vend për të mbështetur pipën e tij të gjatë, ishte padyshim diçka tepër kureshtare edhe pse ndoshta kjo hynte në zakonet e këtij kombi ku çdo gjë që nuk është sovrane, është skllave.

Nipi i Ali Pashës u shoqërua me të njëjtin ceremonial gjer poshtë shkallares së fregatës. Pastaj hipi sërish në barkë dhe mori drejtimin e Butrintit, ku ne nuk vonuam ta ndjekim nga pas. Butrinti apo Buthrotum i lashtë, kryeqyteti i dikurshëm i Kaonisë, të ofron veç rrënoja që asnjëherë nuk janë bërë të njohura, si në kohërat e lumtura të Greqisë. Por padyshim, një ditë, nën një regjim më pak barbar, do të shohim se ato do të zbulohen me sukses dhe thesaret arkeologjike do të dalin nga ajo errësirë që i mbulon prej shekujsh…” (Louis Dupré, Udhëtim në Athinë dhe në Kostandinopojë, Bota Shqiptare, Tiranë 2019, fq. 52-55)

Mirëpo duket se jo të gjithë udhëtarët e huaj kanë qenë të një mendjeje për përshkrimin e karakterit të nipërve të Ali pashë Tepelenës. Udhëtarët britanikë Lord Byron dhe Hobhouse e takuan njërin prej tyre, djalin e Myftar Pashës në 1809 në galeritë e Pallatit të Janinës. Ja si e përshkruan J. K. Hobhause në letrën e tij të gjashtë vizitat që i kënaqnin dhe zbavitnin udhëtimin: “Ditën e dytë të qendrimit në Janinë, i bëmë një vizitë fëmijës se vogël dhjetëvjeçar, djalit të madh të Aliut, Myftar Pashës. Pasi i sollën kafenë dhe sherbetin i shprehëm dëshirën që të vizitonim edhe pallatin ku ai rrinte. Beu i vogël do na tregonte gjithçka, duke filluar që nga dhomat , ku hynte i pari dhe dilte i fundit, gjë që përbënte pjesë të edukatës së tij për mikpritësit... Beu i vogël ishte tepër i gëzuar që na rrëfente pallatin e babait të tij. Ajo që binte në sy ishte se kudo i bënin temena... Kur na tregoi orën e vet dhe nja dy a tri zbukurime të tjera, unë i zgjata dorën që të prekja një kutizë të vogël argjendi në formë zemre, që kish varur në qafë. Ai bëri Jo! Mendova se ishte ndonjë hajmali, ose ndonjë send magjie. Kujdestari nxitoi të mërmëriste ca fjalë religjioze si shenjë edukate për nxënësin e vet. Beu fliste shqip dhe greqisht dhe tani po mësonte të lexonte turqisht dhe arabisht. Morëm leje dhe djaloshi ishte i kënaqur nga ky ceremonial që u bë kur hymë ndër dhoma...” (John C. Hobhouse. Letra nga Shqipëria. Tiranë: Toena, 2001. Letra e gjashtë)

Në të dy përshkrimet e nipërve të Ali Pashë Tepelenës identifikohen lehtë toni orientalist dhe paragjykimi ndaj kulturës së tjetrit. Tokat e Aliut i tërhiqnin udhëtarët evropianë jo thjesht se ishin territoret osmane më të afërta. Aty gjendeshin disa nga qendrat klasike greke më të njohura për letrat europiane dhe imagjinatën filozofike. Në rajonin e qeverisur nga Aliu ndodheshin qendrat e famshme të periudhës klasike, si Orakulli i Dodonës dhe Mali Olimp. Vizitorëve të shumtë Janina u interesonte jo dhe aq si kryeqyteti i Aliut, por, çka ishte më e rëndësishme, si qyteti më i begatë i bërthamës së territoreve të Greqisë klasike. Aliu pra shikohej më shumë në kontekstin e Epirit klasik sesa në atë të Perandorisë Osmane. (Katherine E. Flemming. Bonaparti mysliman: Diplomacia dhe orientalizmi në Greqinë e Ali Pashës. Dituria: 2003, Tiranë, fq. 203)

Për Louis Dupré, Butrinti paraqet pikërisht një interes të tillë ndaj kulturës klasike greke duke harruar p.sh që atë që ai e quante si një regjim barbar jo shumë kohë më parë kishte ndihmuar në gjetjen e rrënojave të Nikopolisit të lashtë pranë Prevezës. Në këtë kontekst Dupré e konsideron Ali Pashën si  një uzurpues të fronit të Piros dhe jo si një përfaqësues i elitës shqiptare drejtuese të Epirit që kish që nga shekulli i XIV që e kishte gjetur veten në krye të piramidës së pushtetit.

Gjithësesi dokumentimi dhe portretizimi i dy nipërve të Ali Pashë Tepelenës është një tablo historike e rëndësisë së veçantë pasi në kulturën tonë ka mungesa të portreteve të figurave historike edhe më të vonshme. Kjo tablo ndihmon për të plotësuar historinë e rajonit, pasi figura e Ali Pashë Tepelenës nuk përfaqëson vetëm figurën e një princi lokal shqiptar por ajo shihet si një figurë-mozaik i një tërësie çështjesh sociale, kulturore dhe diplomatike që karakterizuan marrëdhëniet e Francës, Britanisë së Madhe, Rusisë, Perandorisë Otomane dhe Shqipërisë e Greqisë që po rilindnin në fillimin e shekullit të XIX.

Burimi: doriankoci.blogspot.com