Letërsi

I çmenduri - Tregim nga Albana Lifschin

Ai qytet i vogël buzë gjirit kishte një të marrë.

Të gjithë e dinin se kush ishte e askush s’e ngacmonte. Për të huajt i marri ishte bërë kurioziteti i qytetit.

Qe një burrë me një mjekër të gjatë e të thinjur që i varej deri në brez. Flokët e bardhë e të paprerë në vite i bënin shoqëri mjekrës. Askush s'e mbante mend portretin e atij burri nga e kaluara. Ecte duke shtrënguar njerën dorë tek zemra, mbështjellë grusht, sikur mbante një gjë të shtrenjtë. Po t’i afroheshe trembej, zbythej e belbëzonte "Mos ma merr zogun".

Askush s’e kuptonte se ç'donte të thosh me ato fjalë, veç të vjetërve të qytetit.

 * * *

Ata kishin qenë vetëm tre vetë në familje: Jaku, gruaja dhe djali i tyre çapkën Rudi. Thoshin që fëmija s'linte dy gurë bashkë. Në shkollë shkonte një herë në javë dhe atëherë kur shkonte, mësuesit e ngrinin në tabelë, më shumë për ta mbetur, se për ta kaluar. Por për çudinë e tyre ai meritonte notën maksimale, kështu që ata në heshtje kishin vendosur ta kalonin e nuk preokupoheshin më për mungesat e tij të shumta. Ndoshta u vinte më mirë të mos e kishin në klasë se sa t’u prishte mësimin.

Rudi lexonte orë të tëra i shtrirë përmbys mbi një batanie të vjetër e po ta ngisje kur ishte duke lexuar bëhej keq e ikte fare nga shtëpia. Kthehej vonë në darkë pasi ua kishte bërë zemrën ujë prindërve nga meraku, ose ndonjëherë edhe herët në të gdhirë e u thosh se kishte fjetur tek një shok. Prindërit dyshonin se ai flinte jashtë, në natyrë. I ati qe mërzitur shumë nga i biri e turfullonte nga zëmërimi. Rudi u bë 15 vjeç e kishte mbetur po ai. Librat e shkollës s'i prekte me dorë. Në të kundërt lexonte libra të tjerë e kishte filluar t’i çudiste mësuesit me ca informacione që sillte në shkollë të cilat kishin lidhje të tërthortë me mësimet, gjëra që as ata vetë s'i dinin. Pyesnin njëri-tjetrin “Të solli ndonjë xhevahir Rudi sot?" Edhe pse të thëna me qesëndi ato fjalë, ata e pranonin se kishin vënë re se djali "plangprishës" kishte një dhunti që nuk e kishin të tjerët.

Thoshin se Rudi shkonte mirë vetëm me të ëmën. E puthte në kokë e i kërkonte falje sa herë e gjente të dëshpëruar për shkak të tij. Por me të atin qe në luftë të përhershme. I ati qe bindur se nga ai djalë s'do dilte gjë për hajër e kur kthehej nga puna rrugës mendonte vetëm keq për të birin dhe i mbushur me të keqen bënte be, që po ta gjente në shtëpi do t'ia thyente brinjët. Ky refren u bë kaq i zakonshëm sa kur mendohej se e kishte humbur kuptimin e vet, ndodhi e papritura. Një mbrëmje kur djali u kthye vonë në shtëpi, i ati u ngrit nga shtrati e rrëmbeu rripin e trashë të pantallonave. I kishte rënë kaq keq, sa djalit i ishin thyer brinjët vërtet dhe i qenë shëmbur mushkërite. Rudi lëngoi për një kohë në spital dhe vdiq.

Pas varrimit të djalit Jaku erdhi në vete duke kuptuar se qe bërë vrasës i të birit. Kishte filluar të lëshonte të thirrura në oborrin e shtëpisë në mes të natës. Nëna e djalit e helmuar ku s'kishte ku të vente më, u hodh në pusin e oborrit, pranë një peme manjole. Pas humbjes së të shoqes, burri u bë i heshtur e u trembej shikimeve të botës. Çdo mëngjes këpuste dy petale të bardha manjole e i hidhte në ujët e pusit. Pastaj i vështronte si binin atje në fund thellë duke u ndarë nga njera-tjetra si dy gjysma zemre.

Një korb kishte filluar t’i bënte shoqëri çdo mbrëmje. Korbi qëndronte mbi çatinë e shtëpisë e bënte kra! kra! kra! Me të dëgjuar korbin Jaku i trembur ikte nga shtëpia e kthehej vonë, vonë. Rrëkëllente njëherësh tre katër gota raki e ashtu siç ishte pa u zhveshur futej në rroba. Në të gdhirë i bëhej se dëgjonte derën që hapej e në shtëpi hynte i biri…

Truri kishte filluar të riprodhonte skenat e të kaluarës në mënyrën më të pamëshirshme. Thonë që Jaku dyzet vjeçar u shëndrua në plak të moçëm brenda disa javëve. Nuk bënte më për punë. I zoti i dyqanit e pushoi. Tregonin që në vend që t'i merrte paratë një klienti, kishte zbrazur arkën e dyqanit e i kishte thënë "merrini e shtroni fëmijën në spital". Blerësi i habitur kishte ikur për atë kohë, pastaj qe kthyer përsëri e kishte biseduar me të zotin e dyqanit. Jaku po degjeneronte me shpejtësi të jashtëzakonshme. Qe kthyer në një pijanec që kundërmonte era alkool që në pikë të mëngjesit.

Pasditeve shkonte tek varrezat. Ulej pranë dy varreve e i mbeteshin sytë tek fotografia e Rudit. Qe një fotografi që i pat bërë të birit me detyrim. Djali i shkiste aparatit e nxirrte gjuhën, duke lozur si macja me miun me të atin. Dikur e kishte fiksuar portretin e tij.  Edhe tani i dukej sikur djali tallej si atëherë: Hë, më kap dot? S'më kap!"  

Me ata sy të qeshur, djali dukej i lumtur… I lumtur në atë botë, pa babanë.  Sikur i kishte bërë puç duke marrë me vete edhe të ëmën dhe e kishin lënë vetëm!

Një nga këto pasdite, Jaku qe mbështetur tek një qipariz pranë varreve duke i thirrur pendimit. Pse kishte dashur ta bënte djalin avokat me zor? Që t’i sillte shtëpisë para? Djalin s'e kishte vënë dot nën urdhra. Rudi qe shpirt i lirë dhe atij, Jakut, i qe fiksuar që i biri nuk do të bëhej dikushi kur të rritej. Kurrë s'mendoi që do të kishte vdekje, kurrë s'mendoi që ajo do t’ia rrëmbente e do ta linte atë vetëm për ta dënuar me kujtimin e së kaluarës. Zoti ishte i pamëshirshëm. I mori edhe gruan. Ai nxorri shishkën e rakisë nga gjiri dhe e ktheu. Pastaj shau Zotin. E shau rëndë.

 Papritur iu bë se një qënie e vogël po i ndukte mëngën e xhaketës që i çikte përdhe. Ai shkundi krahun si të hidhte tutje një mizë të bezdishme.  Por ndukja vazhdoi. Një zog i vogël, i zi, po e ngacmonte me çukitjet e tij…

-Po ç'do të më marrësh më, mor katran! Hiqmu këtej! Edhe ti ke pjesë tek unë? Po ik ore qoftëlarg e më ler në hallin tim, ik se do t'i thyej brinjët! - tha pijaneci. U bë esëll tek dëgjoi fjalët që sapo kishte nxjerrë. Kishte kohë pa i shqiptuar ato fjalë. Zogu i zi bëri tutje. Jaku zgjati duart ta ftonte të kthehej, por zogu bëri edhe më tutje. Jakut iu përzie.  U ngrit dhe i vajti pas. Po s'e kapte dot.

-Po me mua do luash ore lanet, ore biri i qoftëlargut! Pse më vjen këtu që të më bësh më keq se ç'jam? S'më ka mbetur gjë për të të dhënë, veç në të dhënça shpirtin. Shpirti im s'të bën punë ty, se ka helm. Eh, për shpirtin tim ke ardhur?

Ai ecte e zogu largohej.

-Në qofsh largqofti, s'të kam frikë. Ku e ke varrin për mua, hë? Pizeveng! Burri ktheu shishkën përsëri. Zogu iku më tutje e qëndroi tek një varr i hapur. Jakut iu bë se pa dy varre e dy zogj. Hoqi këpucën dhe e hodhi në drejtim të zogut.U duk se ajo e goditi të mjerin zog, se ai mbeti aty pa lëvizur. I u afrua duke iu u marrë këmbët, u plandos përdhe pranë zogut.

Nuk mbante mend ç'kish ndodhur më tej, por kur u zgjua nga gjumi e gjeti veten në shtratin e shtëpisë së tij. Qe bërë ujë në djersë e zemra po i rrihte me trokitje të forta, bam, bam, bam, sa i bëhej se dëgjohej në tërë shtëpinë. Qe llahtarisur nga një ëndërr.

I qe bërë i biri, sikur i kishte dalë përpara duke i thënë: Po ç'bëre o baba, më vrave një herë kur isha gjallë e me vrave përsëri të vdekur!

Qe ngritur e kishte kërkuar një taksi urgjent për në varreza. Kishte vajtur pikërisht në atë vend duke kërkuar me sy të zgurdulluar përreth. Zogun nuk e kishte gjetur më aty.

* * *

Jaku kishte vite që ecte rrugëve të qytetit të vogël me një krah mbërthyer në gjoks sikur shtrëngonte një gjë të shtrenjtë. Mjekra e gjatë dhe e bardhë i zbriste deri në brez. Kurrizin ia mbulonin flokët e bardhë. Njerëzit e shikonin e i hapnin rrugë duke pëshpëritur: Eshtë i çmenduri!

©Albana Lifschin

***

Mbi librin “Magjia e një zëri” dhe tregimin “I çmenduri” (2008) - Nga Mëhill Tanushi

“Magjia e një zëri” është një gjerdan i thurur me perla magjike, me tregime brilante që të mbajnë pezull nga i pari deri tek i fundit. Realitete të shprehura me një gjuhë të thjeshtë, por shumë të pasur e të thellë filozofike, ngjarje të të përditshmes tonë që talenti krijues i shkrimtares i ngre në lartësinë e përgjithësueses dhe të të përhershmes. Në këtë vëllim është e vështirë, ndoshta e pamundur, të veçosh tregimin më të arrirë, pasi secili rri po aq bukur në këtë gjerdan perlash, por mua seç më mbeti në mendje tregimi “I çmenduri”. Një filozofi e tërë jetësore, një dhimbje e thellë njerëzore ku ndërthuren pa u përzier me njëra-tjetrën, tragjikja, komikja, brenga, shqetësimi, vetmia, dashuria, urrejtja, vlera dhe antivlera e jetës... Të gjitha këto tek personazhi i këtij tregimi, Jaku, i çmenduri i qytetit, që vetëm i çmendur nuk mund të ishte. Të gjitha këto vetëm në 4 faqe e gjysmë tregim, material i bollshëm për ta shndërruar në roman të suksesshëm, për ta ekranizuar në një film Hollivudi. Të them të vërtetën, pasi e kam lexuar, “I çmenduri”, më çmendi dhe mua, më ka lënë pa gjumë... Ai është padyshim një pamflet poetiko-filozofik. Të kujtojmë këtu se Hemingway i madh njihet më shumë jo për veprat voluminoze të tij, po për tregimin “Plaku dhe deti”. Ja, kjo është magjia e tregimit të shkurtër... kjo është magjia e Albanës shkrimtare. Duke e përgëzuar miken time Albanën për krijimtarinë e saj, i lutem njëherazi që tregimin “I çmenduri” ta publikojë në Facebook për miqtë e tjerë të përbashkët.