Tregim-Paracaktimi

Nga: Zija  Çela

Me t’u nisur treni, ai filloi të më rrëfente.

Dasma u bë në oborr, ndërsa vrasja në rrugë. Nuk mund të thuash që ishte vrasja e parë, sepse e para kishte ndodhur në tarracën e oborrit. Veçse në të dyja rastet u vra i njëjti Kristo, Kristo Kubati i Bardhgolemit.

Herën e parë ai u vra ndanë tryezës së pijeve dhe të gjithë e pamë se atë e qëlloi Çonda. Kur e vunë kufomën në karrocë dhe e nisën për në zyrën e këshillit, me mend ne i kishim dhënë lamtumirën Kristos. Por në rrugë ndodhi mrekullia dhe Kristoja u ringjall. Siç ishte i shtrirë në shpinë, ai u ngrit ndenjur duke u kapur në parmakët e karrocës, pastaj brofi më këmbë. Të gjithë e dëgjuam se kujt i thirri, të gjithë e pamë kur filloi të shkundej dhe, pak nga pak, kuptuam se po qeshte me të madhe. Tamam në atë çast e qëlluan për herë të dytë dhe, kësaj radhe, Kristoja nuk mundi të bënte më shaka: plumbin e kishte marrë në shpatull. Po atë mbrëmje, në dafrungën e dasmës, ai kishte kënduar: “Nuk dua të më mbyllësh në zemrën tënde.”

Vrasja tjetër ndodhi rreth një orë më vonë. Ajo u bë në dhomën e dhëndrit, por pa praninë e tij. Madje, pa praninë e asnjë dëshmitari të dukshëm. Ishte një vetëvrasje. Kur po shkonte për t’u mbyllur në dhomë, Çonda më kaloi pranë, fare pranë, dhe më pas doktor Zhavelloja më tha: “Të iku nga duart, qyqar!” Fjalën e fundit gjithmonë e kam mbajtur për vete, sado që kurrë nuk kam qenë i sigurt në u tha “qyqar” për mua apo “qyqari” për të vdekurin. Ai ankim Çondës nuk i shkonte, ndërsa mua më duhej të pranoja se isha treguar i ngathët. Por as nëpër mend...

Kështu si flet ti, e ndërpreva, duket sikur e ke hetuar ngjarjen. Vërtet ke bërë hetime?

Bashkudhëtari im ktheu kokën nga dritarja e vagonit. E kishte kthyer disa herë dhe unë po krijoja përshtypjen se i vlerësonte ndijimet pamore. Në një pellg ndanë trasesë lahej një tufë rosash dhe ai kapsalliti sytë. Pastaj pellgu mbaroi, por m’u duk se ai vazhdoi të mendonte për rosat, dhe të mendonte si për ca krijesa që s’dihej kujt i përkisnin më shumë: ujit apo tokës. Kur mbaroi rreshti i plepave, në të majtë u duk toka e rrafshët dhe andej ajri ishte i bollshëm. Ai nuk i kapsalliti më sytë. Ndoshta ia kishte platitur vështrimin fusha, me atë thellësinë ndjellëse dhe intime të qetësisë së saj. Edhe vetë sikur u bë më intim, duke m’u drejtuar me “ti”.

Pra, vazhdoi, përmende hetimet, kështu? E dija se do të ma bëje këtë pyetje. Kushdo në vend tënd do ta bënte. Kur ndodh një vrasje, jemi mësuar të kërkojmë fajin e individit. Prandaj dhe thirret hetuesi, që të vërë gishtin. Por unë jam Baltazari, babai im binte kushëri i largët, nga e ëma, me doktor Zhavellon. Mos më merr për tjetër njeri?

Papritur, si ta kishte ngacmuar një shkak më tepër, u zgjat dhe mori çantën e dorës në skarën sipër ndenjëseve.

Hetime u bënë, por i bëri tjetërkush. Unë u thirra vetëm për të dëshmuar, kaq. Dosja u mbyll, s’kishte kush të dilte para gjykatësit për t’u gjykuar. Për atë që kishte ndodhur, na duhej që secili të gjykonte vetveten. I gjithë Bardhgolemi. Sidomos unë... E di ti ç’do të thotë të jesh zgjedhur shoqërues i dhëndrit?! Nuk e di. Se mos vetëm ti nuk e di.

Baltazari bëri të hapte çantën, po gishtërinjtë iu mpinë në tokëzat e kapakut. Gjatë kësaj vonese të pavullnetshme, kapsalliti sytë përsëri, sikur ajo që po matej të thoshte ishte e pamundur të rrokej me pak fjalë, pasi i përkiste vërtet edhe tokës, edhe ujit, edhe ajrit.

Sa gjëra nuk dihen në këtë botë, foli më në fund. Megjithëse, të thuash të drejtën, bota nuk është dhe aq e madhe. Njeriu është i madh. Dhe njeriu është i mash, se mes njerëzish të ngjashëm është i pangjashëm. Ajo që ndodh me të dhe që duket e ngjashme me çfarë i ka ndodhur një tjetri, është vetëm një shajni. Të lutem, mundohu të vësh në hesap qoftë edhe këtë hollësi. Ai Kristo Kubati që u vra, kishte një zakon të habitshëm: një Zot e di pse e kruante fytyrën gjithnjë dhe pse lëkura i rripej përreth mollëzave. Ti ke dëgjuar për gjarprin që e lëshon lëkurën e vjetër në pranverë: po edhe ai ashtu dukej, sikur kishte disa shtresa dhe gjithnjë ngutej për t’i nxjerrë fytyrës lëkurën që i duhej. Atë natë që vdiq, ka qenë më ngacmues se kurrë.

Tashmë Baltazari e kishte hapur çantën. Lëvizja e dorës së tij po bëhej e vrullshme dhe, ndërsa prisja të nxirrte ndonjë atlas të botës ose ndonjë fotografi të Kristos, ai nxori një libër.

E ke lexuar besoj, tha pa e vënë në dyshim. Unë pardje e bleva në Vlorë. Mbarova shërbimin, u mbylla në hotel dhe e lexova gjithë natën. E nisa nga fundi, sepse në fund të pasqyrës së lëndës gjeta titullin: “Kronikë e një vdekjeje të paralajmëruar”. Po, lexoja e mendoja me bindje se bota është me të vërtetë e vogël dhe njeriu është me të vërtetë i madh. Ashtu si natyra, njeriu nuk përsërit. E çuditshme, apo jo?

Nuk e mora për pyetje që kërkonte përgjigje, por edhe diç më pengoi që ta merrja si të tillë. Dhe ai, duke u përgjigjur po vetë, e mblodhi tërë lëmshin në një pikë:

Është e çuditshme, sepse ajo vdekje për të cilën bën fjalë ky libër, u paralajmërua shumë herë, madje edhe pak çaste para se të bëhej vrasja, e megjithatë krimi u krye. Santiago Nasari u vra, binjakët Vikario pranuan se e kishin vrarë me paramendim, dolën në gjyq dhe u dënuan aq sa u dënuan. Të më falësh që po hyj në atë zonë rreptësie, ku i lejohet të hyjë vetëm shkrimtarit. Por unë kam bindjen time. Po të mund të ndodhte edhe një herë ajo që ndodhi, Santigo Nasari nuk do të vritej. Ai nuk do të vritej, sepse Anhela Vikario nuk do të mund të gënjente për herë të dytë. Nuk do të vritej, sepse nga të gjithë ata njerëz që e dinin se krimi do të kryhej, do të dilte të paktën njëri që do ta lajmëronte në kohë Santiago Nasarin, duke provuar kështu se fati vetëm një herë mund të na bëjë të padukshëm. Më në fund, ai nuk do të vritej, sepse vetë vëllezërit Vikario do të pendoheshin, ata nuk do të ishin në gjendje ta ribënin vrasjen.

Në rastin e Kristos dhe Çondës asnjë paralajmërim nuk pati dhe askush nuk mund të thotë se ditën e dasmës kapi ndonjë shenjë. Denoncimi përpara se të ndodhnin vrasjet, ishte i pamundur. Megjithatë, njëqind herë po të mund të rindodhte ngjarja, njëqind herë do të përfundonte njëlloj. Finalja po, për ndonjë peng të hershëm finalja ishte paracaktuar, sepse e tillë është raca dhe kodi ynë i sjelljes. Por hajde kapi ato paralajmërimet që jepen, për shembull, vite më parë... A të mbushet mendja tani se ajo që ka ndodhur ia vlen të ta tregoj?

Kishim për të udhëtuar nja gjashtë orë të mira bashkë dhe ajo që vura më tepër në hesap ishte koha. Po ta ndërprisja me gjithfarë përgjigjesh e gjithfarë pyetjesh që më ngjallte kërshëria e parë, koha s’do të mjaftonte. Më erdhi në ndihmë edhe instikti i Shternit: njerëzit duhen lënë të tregojnë ashtu si dinë.

(Nga “Gjaku i dallëndyshes”, botimi i parë 1990)